Édouard Louis

Édouard Louis, geboren als Eddy Bellegueule, 30 oktober 1992 is een Franse schrijver. Hij  is geboren en opgegroeid in het noorden van Frankrijk, wat tevens de achtergrond is van zijn eerste roman En finir avec Eddy Bellegueule. Louis groeide op in een arme familie: zijn vader, een fabrieksarbeider, werd wegens zijn langdurige zware lichamelijke werk invalide, arbeidsongeschikt en werkloos; zijn moeder had af en toe werk in de ouderenzorg. De familie moest leven van de bijstand. De armoede, het racisme, het alcoholisme en de afschuw van zijn homoseksualiteit waarmee Louis tijdens zijn jeugd werd geconfronteerd, zijn de voornaamste onderwerpen van zijn literaire werk. Intellectueel is hij sterk geïnspireerd door de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Hij was de eerste van zijn familie die naar de universiteit ging en in 2011 werd hij toegelaten op de École Normale Supérieure in Parijs. In 2013 veranderde hij zijn naam officieel naar Édouard Louis.

In januari 2014 publiceerde hij En finir avec Eddy Bellegueule, een autobiografische roman. Dit boek kreeg veel media-aandacht en werd geprezen om zijn literaire verdiensten en het meeslepende verhaal.Bovendien gaf het boek aanleiding tot discussie en controverse over de perceptie van de arbeidersklasse.

In 2016 verscheen zijn tweede roman, Histoire de la violence, eveneens autobiografisch. Het boek begint met de beschrijving van een maniakale schoonmaakactie in de vroege ochtend na kerstavond 2012. De schoonmaakwoede wordt veroorzaakt doordat hij 's nachts bijna is vermoord, bestolen en verkracht door Reda, een jongen met wie hij vlak daarvoor nog een leuke avond heeft doorgebracht. Édouard Louis probeert de oorzaken van het geweld te begrijpen en keert daarvoor terug naar het verleden van zijn aanvaller Reda, zijn jeugd en de armoede waarin hij leefde, en ook op het koloniale verleden van Frankrijk.

In 2018 publiceerde hij zijn derde autobiografische roman, Qui a tué mon père. Het is een hommage aan zijn vader en een aanklacht tegen het kapitalisme en de politieke elite die de lagere klassen de rekening laat betalen van hun beleid. In 2021 verscheen Combats et métamorphoses d'une femme, een roman over het leven van zijn moeder.

https://nl.wikipedia.org/wiki/%C3%89douard_Louis

------------------------------------------------------------------------------------------------- 

Pierre Bourdieu (1930 –  2002) was een Franse socioloog. In eigen land was hij een vooraanstaande linkse intellectueel, daarbuiten was hij vooral onder sociaal-wetenschappers bekend. Mede dankzij zijn opus magnum La distinction uit 1979 geldt hij als een van de grote sociologen van de twintigste eeuw.

Bourdieu werd geboren als zoon van een postbode in een boerengemeenschap aan de rand van de Pyreneeën. Hij studeerde filosofie aan de École normale supérieure in Parijs en ging vervolgens doceren aan de universiteit van Algiers. In Algerije, waar hij ook als soldaat diende, schreef hij in de jaren vijftig zijn eerste sociologische studies, de wetenschap waar hij zich toe ‘bekeerde’. Hij hield zich onder andere bezig met de ontworteling van de Algerijnen door het Franse kolonialisme en door de islam.

IHij is zich altijd vooral blijven bezighouden met sociale ongelijkheid. Behalve socioloog werd hij ook steeds meer politiek activist. Hij richtte zich tegen moderne sociaaldemocraten als Jospin en Blair, die in de jaren ’80 en ’90 steeds neoliberaler werden. Hierdoor groeide hij in Frankrijk uit tot net zo’n bekende intellectueel als bijvoorbeeld Sartre, Foucault of Derrida.

https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Bourdieu

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Radicaal in de aanval op de bourgeoisie

Een belangrijke oppositiestem tegenover de Franse president Emmanuel Macron is een grote literaire sensatie, Édouard Louis.

• Peter Vermaas

1 oktober 2018

Leestijd 4 minuten

Edouard Louis Foto Emilio Naranjo/EPA

Édouard Louis werd in 1992 geboren als Eddy Bellegueule in een Noord-Frans volksmilieu. In zijn literaire debuut En finir avec Eddy Bellegueule (2014) schetst hij een vernietigend beeld van de masculiene cultuur, de homofobie en het racisme daar.

Hij studeerde geschiedenis in Amiens, werd toegelaten tot de prestigieuze École Normale Supérieure en de École des Hautes Études en Sciences Sociales in Parijs. In 2014 riep hij op tot een boycot van filosoof en historicus Marcel Gauchet om diens conservatisme en vermeende homofobie.

Een bloedhete zaterdag in juli. Ongeveer duizend man, merendeels met migratieachtergrond, hebben zich met spandoeken en megafoons verzameld bij het station van banlieuestadje Beaumont-sur-Oise, vijftig kilometer van Parijs. Twee jaar eerder kwam hier na een identiteitscontrole de 24-jarige Franse Malinees Adama Traoré om het leven. Hij stikte. Op het politiebureau. Zijn zus, Assa Traoré, voert sindsdien actie tegen politiegeweld met een op het Amerikaanse Black Lives Matter geïnspireerde beweging. „We vergeten niets, we vergeven niets”, roepen de activisten.

Een van haar meest prominente steunpilaren is Édouard Louis. De schrijver brak in 2014 wereldwijd door met Weg met Eddy Bellegueule, een beklemmende roman over zijn getourmenteerde jeugd als jonge gay in een arm en homofoob Noord-Frans arbeidersmilieu. Hij is pas 25 jaar oud. Maar in korte tijd is hij internationaal uitgegroeid tot de spil van een nieuwe Franse intellectuele avant-garde, het links-radicale antwoord op het bourgeois-establishment van president Emmanuel Macron. Louis is deze week in Nederland en België voor lezingen en de presentatie van vertalingen van twee van zijn boeken: zijn eerste en zijn laatste.

In Weerspannigheid als erfenis (Leesmagazijn) uit 2013 bundelt hij een aantal opstellen van linkse geestverwanten over socioloog Pierre Bourdieu. In Ze hebben mijn vader vermoord (Bezige Bij), dit voorjaar in Frankrijk verschenen, richt hij zich tot zijn door alcohol, zwaar werk en een bedrijfsongeval opgebrande vader. Zijn „gesloopte lichaam” is het gevolg van een politiek systeem, schrijft hij op bijtende toon. „Voor de heersende klasse is politiek meestal een esthetische kwestie: een manier om over zichzelf te denken, een manier om de wereld te zien, om zichzelf op te bouwen. Voor ons was politiek een kwestie van leven of doodgaan.”

Als hij in een geruit bloesje, rugzak op zijn rug, op de demonstranten in Beaumont afloopt, wordt er her en der gewezen en gesmoesd. Hij begroet politici van de hard-linkse oppositiepartij La France Insoumise en omhelst Assa Traoré. „Haar strijd tegen het gewelddadige staatsracisme is de mijne”, zegt hij tegen journalisten voordat de mars begint. „Er is een directe link tussen het sociale en politieke geweld tegen de overheerste klasse dat ik in mijn boeken beschrijf en het politiegeweld dat mensen van Afrikaanse en Arabische afkomst ondervinden”, zegt hij later in een Parijs café. „Ik ben blond met blauwe ogen: ik weet niet wat het betekent als je door de politie om je uiterlijk op straat wordt aangehouden. Maar deze beweging maakt van politiek weer een vraag van leven of dood. Net als ik.”

Wapenbroeders

Louis verschijnt bij de demonstratie samen met zijn boezemvriend Geoffroy de Lagasnerie (37), de linkse socioloog en filosoof, kenner van Michel Foucault en ook weer Bourdieu, die het eerste contact legde met het Adama-comité. Didier Éribon (65), auteur van het veelgeprezen Terug naar Reims (2009), dat met meer theorievorming ongeveer dezelfde thema’s behandelt als Louis (klasse, homoseksualiteit, radicaal-rechts populisme), ontbreekt deze zaterdag. De drie mannen zijn onafscheidelijk sinds Louis Éribon in 2010 in Amiens na een lezing aansprak. „Wapenbroeders”, noemde Le Monde ze onlangs in een portret. „Ik zoek niet de zonen die ik niet gehad heb en zij zoeken niet een andere vader dan ze hadden”, stelde Éribon de Monde-journalist gerust.

Ze debatteren met elkaar privé en publiek, ze beïnvloeden elkaars werk (en dragen dat vervolgens aan elkaar op) en gaan zelfs gezamenlijk met vakantie. Toen de Süddeutsche Zeitung Louis onlangs vroeg in kaart te brengen hoe zijn creatieve proces werkt, stuurde hij een stapel informele foto’s van hem met zijn twee vrienden. Samen zoeken ze contact met geestverwanten, met wie ze vervolgens op sociale media selfies plaatsen: schrijfster Annie Ernaux, filmmaker Gus van Sant, acteur Xavier Dolan, filosoof Judith Butler of bijvoorbeeld de Duitse regisseur Thomas Ostermeier (die zowel Éribons Reims als Louis’ Geschiedenis van geweld voor toneel bewerkte).

„Voorhoedes moeten altijd collectief optreden”, zegt Louis daarover. Hij noemt Sartre, De Beauvoir. „Als je je tegen het conservatisme keert, dan kun je beter samen zijn. De reacties zijn keihard en persoonlijk.” Want met zijn beukende woorden roept hij in Frankrijk evenveel bewondering als afkeer op. Hij dweept met zijn bescheiden afkomst, met racisme en homofobie, schreef Frédéric Beigbeder. Hij overdrijft de armoede, rapporteerden journalisten die in Hallencourt, het dorp van zijn jeugd, op zoek gingen naar zijn roots. „Het beeld dat ik van de Franse volksklasse geef, is niet compatibel met dat van een deel van onze bourgeoisie”, zegt hij zelf. En politiek, vindt hij, is te veel uit de literatuur verdwenen. „Wie in 2018 schrijver is, moet zich radicaal met het heden bezighouden.”

Literaire sensatie

Buiten Frankrijk is Louis inmiddels de grootste Franse literaire sensatie sinds Michel Houellebecq. Staat de schrijver van Onderworpen symbool voor een soort poëtisch defaitisme, Louis is met zijn revolutionaire activisme en klassieke klassenanalyses de andere kant van dezelfde Franse medaille. Met Éribon en De Lagasnerie bij Harvard aangekondigd als The New French Intellectuals, vijftig jaar na 1968, trekt hij overal volle zalen.

Dinsdag spreekt hij in Amsterdam de De Gids-lezing uit, over „de stem van de onderklasse in de literatuur” – zijn thema, in geschrift en in persoon. Hij is, net als Éribon, wat men in Frankrijk een transfuge de classe noemt: een klasse-overloper. Hij schopte het tot de meest prestigieuze scholen van de republiek, zijn toegang tot de Parijse elite. Dat zou het bewijs kunnen zijn dat de vaak kaduuk verklaarde republikeinse ‘sociale lift’ toch nog aardig werkt. Maar zelf houdt hij het erop dat het „per ongeluk” ging: hij moest nu eenmaal vluchten voor de masculiene cultuur die domineerde in het dorp van zijn jeugd, zei hij laatst.

Met een weinig buigzaam links geluid mengt hij zich, ook buiten zijn boeken, steeds vaker in het Franse politieke debat. Tegen racisme, de „jacht op migranten”, neoliberalisme of „afbraak van de verzorgingsstaat”. Macron is „iemand die de armen haat”, zei hij op de radio. In Ze hebben mijn vader vermoord noemt hij politici (oud-presidenten Sarkozy, Hollande) bij naam die hij verantwoordelijk houdt voor de beroerde gezondheid van zijn vader, omdat ze sociale voorzieningen verminderden, waardoor er geen eten meer op tafel kwam, of omdat ze een medicijn uit het ziektekostenpakket haalden. „Het verhaal van je lijdensweg draagt namen.” De grote woorden contrasteren met zijn jongensachtige blijmoedigheid in de dagelijkse omgang.

Op het Élysée gaat het boek intussen van hand tot hand, schreef weekblad L’Opinion. Louis’ diagnose zou perfect aansluiten op die van Macron. „Waar bewoners van volkswijken onder lijden, is [sociaal] huisarrest”, zei een woordvoerder. De vader van Louis heeft zich „niet geëmancipeerd”. De schrijver reageerde meedogenloos. „Mijn boek verzet zich tegen wie u bent en wat u doet”, twitterde hij aan Macron. „Ik schrijf om u te schande te maken.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 oktober 2018 

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/01/radicaal-in-de-aanval-op-de-bourgeoisie-a2040602

------------------------------------------------------------------------------------------------------------  

 

 

Weg met al die jongens zoals ik

Édouard Louis (22) groeide als homo op in een plattelandsdorpje, waar ze hem een ‘grietje’ noemden en bespuugden. Hij vertelt over de angst en de armoede, in zijn autobiografische roman. Het werd een bestseller.

• Thomas de Veen
• Maral Noshad Sharifi

24 november 2014

Leestijd 4 minuten

Édouard Louis: „Mensen denken dat als je maar hard genoeg werkt en iets écht wilt dat je er dan wel komt. Dat geldt voor deze mensen niet.” Foto Andreas Terlaak

Misschien zat je als kind ooit achterin de auto van je ouders, op weg naar een camping of huisje in Frankrijk. Vlak na de Belgische grens, in Noord-Frankrijk, keek je vanachter het autoraampje uit over het mooie Franse landschap, de uitgestrekte graanvelden. Vluchtig reed je langs kleine dorpjes. Je stelde je misschien voor hoe sereen en simpel het leven in zo’n dorp zou zijn. De Franse schrijver Édouard Louis (22) is in Hallencourt, zo’n dorpje, opgegroeid. Simpel is het laatste wat hij zijn leven daar noemt en rust ontdekte hij pas nadat hij het dorp had verlaten. Hij schreef er een autobiografische roman over: Weg met Eddy Bellegueule.

Wat typeert het leven daar volgens Louis dan wel? Fabrieksarbeiders die ’s ochtends vroeg met ingevallen gezichten hun peuk uitdrukken, de fabriek inlopen en zich op jonge leeftijd een hernia werken. Moeders die ’s nachts naar de bar gaan en met moeite hun agressieve dronken mannen meekrijgen. Een dorp waar de huizen niet-geïsoleerd zijn en waar mensen niemand vertrouwen. De kerk niet, de politiek niet, de juffrouw niet, de huisarts niet, wél de televisie – het liefst acht uur per dag. Een dorp gedomineerd door armoede, geweld, racisme en vooral homofobie.

Dus omdat Louis, die van kinds af aan al wist dat hij homo was, z’n handen iets meer bewoog dan de rest en een ander loopje had, werd hij al gauw ‘grietje’. Niemand begreep waarom hij zich zo gedroeg. Hij was een schande voor de familie. Twee jongens op school mishandelden hem iedere dag. Als hij het geluk had een keer niet in zijn gezicht te worden gespuugd door de jongens kwam het spuug op zijn jas, en moest hij het eraf likken. In bad gaan betekende bij Louis thuis een keer het bad laten vollopen en daar met z’n zevenen een voor een in. Ze hadden geen deuren in hun huis en aten soms melk als avondeten.

Gezicht geven aan alle Eddy’s

De dag nadat Louis het manuscript had verstuurd werd hij enthousiast gebeld door de uitgever. In Frankrijk barstte er door het boek een discussie los over homofobie en armoede. Weg met Eddy Bellegueule wordt nu overal ter wereld vertaald. De titel gaat niet alleen over de vijandigheid die hij voelde in het dorp, maar heeft ook een sociologische laag. Gezicht geven aan de situatie van alle Eddy’s en hopen dat hij de laatste is.

Louis is lang, slank, en draagt een overhemd met een nette trui erover. „Toen ik laatst naar huis ging, vroeg mijn moeder waarom ik van die elitaire kleding droeg.” Het eerste wat aan hem opvalt is zijn slotjesbeugel, die hij nu pas heeft. Louis lijkt een beetje timide, totdat hij begint te spreken. Je gelooft bijna niet dat hij pas 22 is, met zoveel wijsheid spreekt hij over zijn boek. Hij is al afgestudeerd in de sociologie en promoveert in Parijs op sociale klasse en hoe mensen hun tijd besteden. Aan zijn loopje valt niets op, als je er niet op let, en ook niet aan zijn handgebaren.

Iedereen in het dorp deed alsof jij anders was. Voelde je dat ook zo?

„Ja en dat was onterecht. Al voordat je ter wereld komt ben je onderdeel van de constructies van anderen. Jij bent een meisje, jij bent een jongen, jij bent zwart, jij bent homo, dus jij moet je op een bepaalde manier gedragen. Ik werd van kinds af aan al nicht genoemd. Nadat ik het dorp had verlaten begreep ik dat ik helemaal niet vrouwelijker of anders was. Zij waren geobsedeerd met het idee dat de man zich extreem mannelijk en agressief moest gedragen. Met geweld werd mij afgedwongen om me anders te gedragen maar ik was eigenlijk precies zoals zij.”

Waarom gebruikten ze zoveel geweld?

„Geweld is het product van machteloosheid. Ze noemden onze buren, die net iets armer waren dan wij, stakkers en sloebers. Het waren in hun ogen de mensen die niet voor zichzelf konden zorgen. Ze haalden Arabieren en joden naar beneden, om zich beter te voelen over zichzelf. Dat was het gevolg van hun inferioriteitsgevoel ten opzichte van de rest van het land, de stedelingen, de Parisiens, de opgeleiden, mensen met geld – de geprivilegieerden.”

Waarom zijn ze boos op de stedelingen?

„Het zijn de mensen van wie de behoeften op het vlak van onderwijs en werk naadloos aansluiten op het systeem. In ons dorp is al generaties lang niemand echt opgeleid. Het onderwijssysteem lijkt niet voor hun gemaakt. Ze voelen zich vervreemd van de rest en niet vertegenwoordigd door de politiek. En ze voelen zich dagelijks vernederd. Wanneer ze in de rij van de voedselbank staan te bedelen voor eten. Wanneer ze hun kinderen niet genoeg eten kunnen geven. Daar komt die woede vandaan.”

Louis doet zijn hele leven zijn best om een vechtersbaas te zijn net als de andere mannen in zijn dorp. Hij zoent met meisjes, zit op voetbal, scheldt andere homo’s uit. Een moment van plezier komt bijna niet voor in het boek. Alleen wanneer hij als negenjarig jongetje seks heeft met zijn neef – hij groeide op in een wereld waar constant gesproken wordt over neuken en hoeren. Louis weet dan al dat hij homo is, zijn neef wil alleen experimenteren.

Was dat het enige moment dat je blij was?

„Ja, want toen kon ik eindelijk mezelf zijn. Het is niet zo dat ik verder nooit iets plezierigs meemaakte. Mijn geheugen heeft die momenten niet meegenomen omdat ze overschaduwd werden door geweld.”

Heb je nooit eerder willen vluchten uit het dorp?

„Nee, ik ben ook niet gevlucht, ik ben toevallig naar een middelbare school gegaan die ver was van huis. Verhalen over mensen die wegvluchten uit zulke situaties geloof ik niet. Hoe kan je nou een leven willen dat je niet kent? Hoe wist ik nou dat de middelbare school mijn leven beter zou maken? Niemand in mijn familie was naar de middelbare school gegaan. Nu weet ik wel beter.”

Hoeveel Fransen kunnen zich herkennen in dit verhaal?

„Ik schat dat een op de vijf Fransen in deze armoede leeft. Het is de klasse onder de arbeidersklasse. Toen mijn vader ziek en arbeidsongeschikt werd, keek hij neer op de fabrieksarbeiders omdat zij iedere maand loon kregen, hij noemde ze elitair en bourgeois. Maar het is niet een probleem in Frankrijk alleen. Gisteren presenteerde ik mijn boek in Italië en daar zei een jongen: ook ik ben Eddy Bellegueule. Toch zijn er ook mensen, vooral hogeropgeleiden, die het niet geloven. Ze denken dat ik overdrijf en zeur. Het is een klasse waar weinig oog voor is.”

Waarom begrijpen ze het niet?

„Het is lastig om dat bestaan te begrijpen als je zelf in de beste wijken van Parijs bent opgegroeid. Een groter probleem is dat mensen vaak denken dat je uit die situatie kan komen als je het echt wilt. En dat klopt gewoon niet.”

„Mensen denken dat als je maar hard genoeg werkt en iets écht wilt dat je er dan wel komt. Maar dat geldt niet voor deze mensen. Hoe kan het dat kinderen van rijke mensen allemaal naar de universiteit gaan en mensen uit mijn dorp niet? Het kan niet zo zijn dat zij wel de wil hebben en deze mensen niet. Het heeft met je welvaart en met je kansen te maken.”

Hoe reageerden je ouders op je boek?

„Toen ik op de voorpagina van Libération stond heeft mijn vader voor het eerst in zijn leven de krant gekocht, kopieën gemaakt en die aan vrienden uitgedeeld. Hij is heel trots. Mijn moeder heeft het er moeilijk mee. Ze wil niet toegeven dat ze in een slechte situatie leeft.”

Ben je boos op je ouders?

„Nee, ik neem ze niets kwalijk. Ik geloof niet in het verantwoordelijk stellen van individuen. Het verandert niets. In Frankrijk willen ze misschien boetes uitdelen aan mensen die homofobe uitspraken doen, maar dat verandert niets. We moeten de posities van mensen in de samenleving veranderen, hun werkomstandigheden, hun onderwijsniveau, hun welvaartsniveau. Alleen dat kan ervoor zorgen dat er geen Eddy’s meer zijn.”

Je kunt denken: zo’n verhaal is vaker verteld. We kennen het verhaal van het jongetje dat andere intonaties legt, dat bijna huilt van vreugde als hij zich stiekem in meisjeskleren steekt, dat in zijn gezicht gespuugd wordt en zich onbegrepen voelt.

Toch is het autobiografische Weg met Eddy Bellegueule méér dan gewoon, ten eerste omdat schrijver Édouard Louis een buitengewoon verteller is. Hij heeft een feilloos gevoel voor tempo, timing en dosering, en hij balanceert heel knap tussen dichtbij laten komen en afstand houden.

Want behalve over de persoonlijke worsteling van de homoseksuele Eddy in een vijandig dorp vertelt Weg met Eddy Bellegueule over dat milieu. Hij bezit het (sociologische) vermogen om uit te zoomen van zijn persoonlijke anekdotes. Zo graaft hij soepel nog een laag dieper, als hij net over zijn moeder heeft verteld: ‘Ze begreep niet dat haar levensloop, dat wat zij haar fouten noemde, integendeel juist in een geheel van volkomen logische, bijna vooraf bepaalde, meedogenloze mechanismen paste.’

Tegelijk vervalt hij niet in zwart-wit hokjesdenken, maar portretteert hij mensen in al hun grilligheid – ze zijn z’n familieleden, tenslotte. Zelf werd hij óók gevormd door het dorp. Dat besef leidt toe een wijze eerlijkheid en die maakt van Louis’ autobiografische roman niet alleen een verzameling pakkende verhalen, maar ook aangrijpende literatuur.

Thomas de Veen 

https://www.nrc.nl/nieuws/2014/11/24/weg-met-al-die-jongens-zoals-ik-1441030-a869677

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Zodra er sprake is van geweld, is er stilte

Edouard Louis De tweede autobiografische roman van Edouard Louis is geschreven uit pure woede.

 

Edouard Louis: Geschiedenis van geweld. Vertaald door Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre

Bezige Bij, 224 blz.€ 19,99

●●●●●

Pankaj Mishra: Tijd van woede. Atlas Contact, 336 blz. € 27,99

• Margot Dijkgraaf

7 juli 2017

Op Eerste Kerstdag in Parijs, vroeg in de ochtend, brengt een jongeman zijn lakens naar de wasserij. In zijn jaszak zit het proces-verbaal van de poging tot doodslag waarvan hij zojuist aangifte heeft gedaan. Hij is doodsbang, heeft het koud. ‘Hij zal terugkomen’, maalt het in zijn hoofd. Om de herinnering uit te bannen, sopt hij als een gek zijn stoelen, schrobt hij de douche, wast hij zijn kleren, reinigt hij zijn neus – totdat niets meer ruikt naar de man die hem, na een liefdesnacht, bijna wurgde en met een revolver bedreigde. Weg wil hij, weg uit zijn huis waar hij werd verkracht en bijna vermoord. Hij zoekt zijn toevlucht bij zijn zus op het platteland, die hij al jaren niet meer heeft gezien.

Zo begint de tweede autobiografische roman van Edouard Louis, die wereldberoemd werd met zijn debuut Weg met Eddy Bellegueulle (2014). Daarin vertelt hij hoe hij opgroeit in een klein industriestadje in Picardië, in een gezin van petites gens. Vader werkeloos, moeder werkster. Dronkenschap en gewelddadig machogedrag zijn de gewoonste zaak van de wereld. De verteller, homoseksueel en dus een outsider op wie iedereen neerkijkt, krijgt het letterlijk voor zijn kiezen. Doordat Louis in zijn boek zo’n neutrale, klinische toon aanslaat, voelt ook de lezer iedere klap, iedere vernedering.

Zijn tweede roman Geschiedenis van geweld maakt eenzelfde enorme indruk – vanwege de toon, de stijl, de taal en vooral vanwege de obstinate en subtiele zoektocht naar het hoe en waarom. De hoofdpersoon woont inmiddels in Parijs en maakt ons deelgenoot van het trauma dat hij opliep in de bewuste kerstnacht. In de eerste uren erna kan hij alleen maar praten, praten als een gek, irrationeel analyseren, monomaan vragen stellen. Daarna komt de schaamte en het grote zwijgen: ‘Je zou haast denken’, zegt Louis zijn oudere voorbeeld Annie Ernaux na, ‘dat de levendigste herinneringen van een leven altijd die van de schaamte zijn’.

Kloof tussen arm en rijk

In Frankrijk werd Weg met Eddy Belleguelle een bestseller. Het boek veroorzaakte een heftig debat: over de enorme kloof tussen arm en rijk, de afstand tussen het centrum en de banlieue, de welvaartsverschillen tussen de steden en het platteland. De meer dan twintig vertalingen wereldwijd lieten zien dat het onderwerp niet alleen de Fransen aansprak.

Aan de vooravond van de Franse verkiezingen legde Louis in interviews in binnen- en buitenland uit waarom zoveel inwoners van het Noord-Franse dorp waar hij geboren werd voor het Front National stemmen: ze voelen zich niet gehoord, niet gekend, uitgekotst. In het soort familie waar hij vandaan komt, is politiek geen loos woord, maar een ‘vloek’ waarvan afhangt of er voldoende eten op tafel komt.

In de essaybundel die Louis samenstelde, Pierre Bourdieu, L’insoumission en héritage (zeer aan te bevelen, ook voor de zoekende partij-ideologen van de PvdA), beschrijft Louis hoe zijn vader, na een incidentele verhoging van de studietoelage, met zeldzame vrolijkheid aankondigt dat ze een dagje naar zee kunnen – een ongekende luxe. De politiek bepaalt hoe hun leven eruitziet. ‘Toen Mitterand aan de macht was’, zei een van zijn tantes altijd, ‘hadden we tenminste biefstuk op ons bord’. Ze voelden zich beschermd, hadden een dak boven hun hoofd.

Dankzij zijn studie ontsteeg Louis zijn sociale klasse. Hij kreeg toegang tot het literaire milieu en werd uitgenodigd op exclusieve feestjes van de superrijken. Daar constateerde hij dat er niemand was die echt afhankelijk was van de politiek. Politiek, zag hij toen, was voor de hogere klasse puur een kwestie van taalkundige retoriek, van debat, van uitwisseling van gedachten, een manier om privileges veilig te stellen. Voor zijn ouders was het een zaak van overleven. Links liet hen in de steek. De geschiedenis van zijn jeugd, schrijft hij, is de geschiedenis van woede.

De moderne belofte

De diepe woede van Edouard Louis heeft grote overeenkomsten met die van de Indiase essayist Pankaj Mishra, van wie onlangs Tijd van woede. Een geschiedenis van het heden verscheen. Mishra neemt de verdeelde moderne wereld onder de loep, schrijft hij in zijn voorwoord, ‘vanuit het perspectief van diegenen die er laat op hebben aangehaakt en zich achtergesteld of naar de achtergrond verdrongen voelen’. Mishra kijkt vooral naar Azië en naar de manier waarop Europa de culturele en politieke ontwikkelingen in dit deel van de wereld heeft beïnvloed. Het gaat hem om de opkomst van een commercieel-industriële beschaving in het Westen, het bijbehorende economisch liberalisme en ‘de reproductie ervan elders in de wereld’.

Maar toch. We moeten ons afvragen, schrijft Mishra, of voor miljoenen jonge mensen de moderne belofte van vrijheid en welvaart valt waar te maken. ‘Werken de hooggestemde axioma’s van individuele autonomie en het nastreven van eigenbelang die door een bevoorrechte minderheid zijn geformuleerd, geheiligd en bevorderd voor de meerderheid in een overvolle, samenhangende wereld? Of zijn jongeren van nu, zoals zovele Europeanen en Russen in het verleden, gedoemd te laveren tussen wraakfantasieën en een gevoel tekort te schieten?’ Het zijn, indirect en anders geformuleerd, dezelfde vragen die Louis in zijn werk stelt.

Stoomtrein

Waar Edouard Louis zijn eigen leven extrapoleert, gebruikt Mishra vaak grote woorden en laat hij zijn persoonlijke vormende ervaring grotendeels weg. Bij een recent bezoek aan Amsterdam liet hij zijn favoriete filmfragment zien: een stukje uit Panther Panchali van de Indiase regisseur Satyajit Ray, uit 1955. Het zijn zwart-witbeelden van spelende kinderen in velden waar de grassen manshoog staan en waar de moderne wereld binnen komt denderen in de vorm van een stoomtrein. Als de trein voorbij is blijven enorme zwarte wolken omineus hangen. Dit is de wereld waarin Mishra opgroeide.

Mishra keek al vanaf zijn eerste boek kritisch naar de culturele en economische expansie van het Westen. In zijn eerste essay, Butter Chicken in Ludhiana: Travels in Small Town India (1995), waarschuwt hij voor de gevolgen van de globalisering en de imitatie van het Westen. Waarom zouden landen als Nepal, Tibet en Afghanistan moeten moderniseren op de manier waarop dat in het Westen gebeurt? Je creëert er alleen maar kanslozen mee, betoogde hij in Temptations of the West. How to Be Modern in India, Pakistan and Beyond.

In zijn nieuwe boek doet hij er nog een schepje apocalyps bovenop, hij spreekt van ‘barbaars geweld in Oekraïne, het Midden-Oosten, zelfmoordaanslagen in België, Xinjiang, Nigeria en Turkije, Florida, Dhaka en Nice’, van ‘economische, financiële en cyberoorlogen’. Om te concluderen dat ‘toekomstige historici zulke onsamenhangende onrust heel goed als de opmaat naar [...] een wereldwijde burgeroorlog’ zouden kunnen beschouwen. Hier vliegt Mishra, in zijn overdrijving, uit de bocht. Hij mept zo hard dat het niet meer aankomt.

Veel effectiever in zijn betoog zijn de verwijzingen naar literaire meesterwerken. Flaubert, Rimbaud, D’Annunzio, Heine, Baudelaire en Camus passeren de revue. Hun personages, hun gedrag – D’Annunzio als de bedenker van de groet met de gestrekte arm! – illustreren zijn betoog sterker dan abstracte sociologische of politiek-filosofische begrippen. Heeft hij het over ressentiment, een cruciaal begrip in zijn boek, dan analyseert hij Rousseau of citeert hij Camus. En wil hij beweren dat ‘mensen die geloven in een hooggestemd ideaal van persoonlijke vrijheid en soevereiniteit [...] vervallen in redeloze moordzucht en paranoïde opstandigheid’ als ze worden geconfronteerd met een andere werkelijkheid, dan doet hij dat via Dostojevski. Mishra refereert vaak aan literatuur, antenne van de samenleving, om geweld te illustreren, onzekerheid en het gevoel dat ‘iemand op elk moment iets kan overkomen’.

Zwijgen wil hij

Precies dat is wat de verteller van Louis’ Geschiedenis van geweld overkomt: tegen iedere verwachting in verandert zijn nachtelijke minnaar in een angstaanjagende moordenaar. Zwijgen wil hij over wat hem is overkomen. Maar zijn vrienden vinden dat hij aangifte moet doen. Dan is hij gedwongen voor wisselende gesprekspartners – van politieagenten die het verbaal opmaken tot de arts die aan de hand van zijn verwondingen moet vaststellen of hij niet liegt – steeds weer hetzelfde pijnlijke verhaal te doen. In zijn roman kiest hij een verteller, zijn zus, die zijn relaas aan haar man vertelt, terwijl hij zelf aan de deur luistert.

‘Het is een autobiografisch boek’, zei Louis in een interview, ‘maar ik ben niet de verteller’. Dat is een mooie literaire constructie, die hem in staat stelt zelf te zwijgen en toch zijn verhaal te doen. Bovendien kon hij zo spreektaal in het boek brengen, de taal van zijn dorp, van zijn klasse en hoefde hij zich niet te bedienen van de ‘taal van de bourgeoisie’. Het is het argument dat ook Franstalige auteurs uit voormalige koloniën, zoals Alain Mabanckou, Dany Laferrière en Emmanuel Dongala, vaak gebruiken. Ze rekken het Frans op, stoeien ermee, verrijken het met uitdrukkingen uit hun geboorteland. Zo verkrijgen ze hun literaire autonomie en blijven ze weg van slachtofferschap, van een besmette relatie met de voormalige kolonisator.

„Zodra er sprake is van geweld”, zei Louis op de website Un philosophe, „is er stilte. Elke keer als een auteur schrijft over vervolgden, over overheersten, of het nu Toni Morrison is, Annie Ernaux of Ta-Nehisi Coates, krijgt hij/zij het verwijt zich als slachtoffer te presenteren”.

Toen Louis zijn eerste manuscript opstuurde, schreef hij in The New York Times, kreeg hij van uitgevers het antwoord dat hij overdreef: een dergelijke armoede zou niet meer voorkomen in het hedendaagse Frankrijk. „Ik las dat antwoord meermalen en stikte van woede en wanhoop. De verklaring was tragisch maar eenvoudig: het leven dat ik gekend had, het leven dat mijn moeder en vader nog steeds leidden terwijl ik dit schreef, was zo volstrekt afwezig in het publieke discours dat zij die zo’n leven níét leidden, dachten dat het niet bestond.”

Zowel Tijd van woede als Geschiedenis van geweld gaan over gevoelens van wrok, jaloezie en uitsluiting. Aan het slot van zijn proloog schrijft Mishra dat ‘materialistische analyses die zich beroepen op abstracties van land en kapitaal en die door middel van statistiek, kwantitatieve sociologie en historicisme’ verkregen zijn, onmisbaar blijven. Maar uiteindelijk, geeft hij toe, gaat het om ‘de analyse van de ondeelbare mens, met zijn angsten, zijn verlangens en zijn verbolgenheid’. De lakens die walgend en bevend naar de stomerij worden gebracht, die kopie van poging tot doodslag in een jaszak – ze behoren bij uitstek tot het domein van de fictie.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 juli 2017 

 https://www.nrc.nl/nieuws/2017/07/07/zodra-er-sprake-is-van-geweld-is-er-stilte-11697549-a1565827

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

 Qui a tué mon père; opbouw van het boek

I (schuld van de vader)

Wat is racisme? Volgens de intellectueel Ruth Gilmore is dat de blootstelling van sommige bevolkingsgroepen aan een te vroege dood. Dat geldt ook, zegt Eduard Louis, voor de achterstelling van homoseksuelen, transgenders en achtergestelde sociale klassen. Verantwoordelijk hiervoor is de politiek.

 

EL citeert ook andere denkers en schrijvers als:

Peter Handke, een Oostenrijks toneelschrijver, dichter, romancier en essayist. In 2019 werd hem de Nobelprijs voor Literatuur toegekend. 

Didier Eribon is een Franse socioloog en filosoof. Hij is invloedrijk vanwege zijn visie op gender, onderwijs en sociale kwesties, zoals nationalisme, armoede en de toekomst van links. 

Jean-Paul Sartre was een Frans filosoof en schrijver van romans en toneelstukken. Hij wordt beschouwd als de vader van het Franse existentialisme. 

Allemaal hebben ze nagedacht over de vraag: Wat maakt ons wie wij zijn? Kunnen we dat zelf kiezen of bepaalt de maatschappij dat voor ons?  Volgens EL bestaat de Geschiedenis uit de herhaling van steeds dezelfde emoties in de levens van grootouders, ouders en kinderen.  Het is voor een individu bijna onmogelijk aan zijn milieu te ontsnappen.

Verder spreekt de verteller tegen zijn vader. Hij vertelt hem allemaal losse herinneringen, soms van dingen die de vader zelf heel goed weet, beter nog dan de zoon, wat het een beetje een gekke constructie maakt. De verteller vertelt het dus eigenlijk aan ons, de lezers. We zien dat de vader en moeder van EL inderdaad min of meer hetzelfde leven leiden als hun ouders voor hen. 

 

II (schuld van de zoon)

De verteller vertelt - nog steeds aan de vader - dat een scene waarin de oudste broer de vader in elkaar heeft geslagen veroorzaakt is door hem, EL.

III (schuld van de overheid; vader en zoon in gesprek)

Hij blijft vertellen aan zijn vader. Vader krijgt een ongeluk en de opeenvolgende presidenten, Chirac, Sarkozy, Hollande, Macron en hun ministers schroeven de uitkeringen steeds een beetje verder terug, wat op het gezin een grote impact heeft. 

---------------------------------------------------------------------------------------------

Malika Mokeddem

Algerije als land van herkomst Schrijvers in de verdrukking Als we binnen de literatuur op zoek gaan naar het thema ‘het land van herkomst’ moeten we het vooral zoeken binnen de allochtonenliteratuur; immigranten die in het land waar ze zich nieuw gevestigd hebben gaan schrijven over hun geboorteland. Binnen de Franse literatuur komen we in dit kader de Maghrebliteratuur tegen. Het gaat hier om Franstalige boeken geschreven door auteurs afkomstig uit één van de drie Noord-Afrikaanse landen: Marokko, Algerije en Tunesië, die zich veelal in Frankrijk gevestigd hebben. Het hoofdthema in deze werken is ‘het land van herkomst’. Na een kort overzicht van de Maghrebliteratuur zal ik me richten op Algerije als land van herkomst en deze thematiek bespreken aan de hand van de zeer actuele roman Des rêves et des assassins (Dromen en moordenaars) van de Algerijnse schrijfster Malika Mokeddem. Yvonne Mekaoui
De Maghreb, geschiedenis en literatuur Tunesië en Marokko stonden respectievelijk sinds 1881 en 1912 onder Frans protectoraat en verkregen beiden hun onafhankelijkheid in 1956. Algerije was gedurende 124 jaar een Franse kolonie en werd na een bloedige oorlog die acht jaar duurde in 1962 onafhankelijk. Deze landen hebben naast een Arabischtalige literatuur, ten gevolge van de Franse overheersing een Franstalige literatuur ontwikkeld. Naast de pied-noir literatuur (kolonisten en hun kinderen, die na de onafhankelijkheid terug moesten naar Frankrijk) en de joodse literatuur (vooral in Tunesië) bestaat de grootste groep uit de authentieke Maghreb schrijvers: dit zijn de autochtone auteurs met een Maghrebijnse identiteit.
Algerije Elk van de drie Maghreblanden heeft, ondanks de vele onderlinge overeenkomsten, zeker ook een geheel eigen karakter en een eigen historische en culturele achtergrond. Gezien de specifieke omstandigheden van Algerije heeft dit land verreweg de meeste auteurs voortgebracht en speelt het als ‘het land van herkomst’ een aparte en voor dit themanummer interessante rol. Daarom heb ik gekozen me te concentreren op de Algerijnse literatuur. De geheel verschillende loop van de geschiedenis in dit land is bepalend voor de thematiek van het door Algerijnse auteurs voortgebrachte werk. Algerije is het langst en het diepst gebukt gegaan onder de Franse overheersing. Terwijl Marokko en Tunesië hun cultureel erfgoed en hun persoonlijkheid mochten behouden, en zonder strijd onafhankelijk werden verklaard, hadden de Algerijnen te lijden onder een door de kolonisten opgelegde politiek van complete assimilatie en zogenaamde ‘verfransing’ met als doel de nationale identiteit uit te wissen en er de Franse ervoor in de plaats te zetten. De lange en wrede onafhankelijkheidsoorlog liet diepe littekens achter. Vervolgens krijgen we naar aanleiding van de militaire staatsgreep in 1965 te maken met een grote emigratiegolf met name van schrijvers, kunstenaars en intellectuelen. Deze vlucht uit het geboorteland duurt nog steeds voort doordat schrijvers niet meer mogen ‘spreken’ en bedreigd worden met aanslagen en terreur door het fundamentalistische FIS (Front Islamique du Salut). De meeste schrijvers vestigen zich, hoe tegenstrijdig ook, in Frankrijk: het land van ontvangst - het land van de voormalige vijand en onderdrukker- wordt nog altijd gezien als het land vol vrijheid en nieuwe mogelijkheden.
Schrijvers in de verdrukking De Algerijnse schrijvers zijn gaan schrijven vanuit de positie van ver-
[p. 12]
drukten: eerst werden ze als gekoloniseerde Algerijnen onderdrukt door het machtige Frankrijk, en vervolgens, na de onafhankelijkheid, werden ze onderdrukt door de nietsontziende censuur van hun eigen volk; ze zijn verdrukt op twee niveaus. Hier kies ik expliciet voor de term ‘verdrukte’ en niet voor ‘onderdrukte’ omdat de schrijvers uiteindelijk niet monddood zijn gemaakt, integendeel; hun schrijven en leven werden erg bemoeilijkt maar dat inspireerde hen juist te schrijven. Ze lieten zich niet passief en geheel onderdrukken, ze zijn er niet ‘onder gedrukt’, slechts verdrukt, hetgeen onomkoombaar was, ze bleven trots overeind staan en veroverden hoe dan ook een recht op bestaan en een recht zich te uiten, ook al gebeurt dit vanuit een ander dan hun geboorteland. Kenmerkend in de eerste plaats is dat de Algerijnse schrijver zich in het bijzonder op een kruising bevindt van niet alleen twee culturen, maar nauw daarmee samenhangend ook die van twee talen; hetgeen symbool staat voor de thematiek rond de vervreemding, het verlies van identiteit en tegelijkertijd die van interculturaliteit. Gedurende de lange periode van Franse overheersing, waarin het Frans de officiële taal was, is er vrijwel alleen sprake geweest van een Franstalige literatuur. Er werd Frans onderwezen aan de ‘inboorlingen’ die gedwongen werden zich helemaal aan te passen aan de Franse cultuur. De taal van de ander, ‘l'Autre’ werd dus gebruikt om te schrijven over het (eigen) land van herkomst. Dit gebruik van de taal van de veroveraar, de vijand, en de onderdrukker bracht gevoelens van schuld en frustratie met zich mee en veel schrijvers worstelden daar aanvankelijk mee. Pas rond 1950 werden zij zich bewust van de voordelen die de Franse taal hen kon bieden: ze konden hun boeken in Frankrijk publiceren en zo hun lezerspubliek aanzienlijk vergroten. Maar minstens zo belangrijk is dat de Algerijnse auteurs op hun beurt de Fransen hebben overwonnen door de taal van de overheersers te veroveren, te leren beheersen, en uiteindelijk te beteugelen en naar hun eigen hand te zetten. De echte revolutie voor een schrijver is dan ook die van de taal. Het gaat om het vernieuwen en de kwaliteit van hun taalgebruik. Hiervoor dient men buiten het strenge en benauwende nationale kader te gaan. Het gebruik van de Franse taal leende zich hier uitstekend voor. Door in het Frans te schrijven konden de auteurs zich bevrijden van hun eigen cultuur en alle daarbij behorende taboes: ze konden zich vrij uiten en zeggen wat ze in hun moedertaal nooit hadden gekund. Zo hoefden ze hun eigen ouders en hun herkomst niet te verloochenen. Bovendien was de vreemde taal ‘verleidelijk en voluptueus als de Europese vrouw’ (Khatibi). Uiteindelijk werd gesteld dat de Franse taal het enige positieve was dat de kolonisatie had opgeleverd. Zo is de ‘verfransing’ van Algerije niet alleen maar passief ondergaan. Zij bleek uiteindelijk als bron van inspiratie ervaren te worden. Op de tweede plaats wordt de Algerijnse (ook de gehele Maghreb) literatuur gekenmerkt door zowel haar thematiek als haar schrijfstijl. De meest voorkomende thema's in de vaak autobiografische romans over kinder- en jeugdjaren in het geboorteland zijn de onafhankelijkheidsoorlog, revolutie, dekolonisatie, biculturaliteit als gevolg van de Franse overheersing, emigratie naar een sterk geïdealiseerd Frankrijk, verlies van de ‘wortels’ en van ‘moeder-aarde’ en de identiteitscrisis als gevolg van dit alles. ‘Wie ben ik? Wie zijn wij geworden?’ Uit de specifieke Maghrebijnse schrijfstijl spreekt vooral de nostalgie en de melancholie die men voor het geboorteland voelt. De teksten staan vol met uitdrukkingen, beeldspraken, metaforen, symboliek en zinspelingen uit het Arabisch en het Berbers. De stemmen van moeders en voorouders klinken als muziek in je oren. Ook beschikken de schrijvers over een gevoel voor oprechte en vaak scherpe humor. Vanuit Frankrijk houden ze zich vooral bezig met de actualiteiten in hun geboorteland; hun teksten zijn veelal kritisch van aard en politiek geëngageerd. De dynamiek waarmee zij schrijven uit zich echter niet alleen in politieke of sociale doelen maar zoals eerder genoemd ook in hun creativiteit en inventiviteit. Het zwaartepunt van hun werk is Algerije zelf en de Algerijnse (Maghrebijnse) cultuur: vanuit hun nieuwe vaderland wordt geschreven over het land van herkomst, het land waar ondanks alles hun hart naar uitgaat.
Vrouwenliteratuur, nogmaals vanuit de verdrukking Er zijn slechts weinig vrouwelijke auteurs die in het Arabisch schrijven; de meeste bedienen zich van het Frans. Doordat er sinds de onafhankelijkheid steeds meer meisjes naar school gingen, kwam er een hele generatie vrouwen die konden schrijven. In de hoofdzakelijk door mannen beheerste maatschappij wilden zij zich, als onderdrukten op hun beurt door de al eerder genoemde - zelf ook onderdrukte- Algerijnen, een respectabele plaats verwerven. Ze klommen in de pen om voor zichzelf en alle vrouwen uit hun cultuur op te komen. De Algerijnse Marie-Louise (Taos) Amrouche was de eerste vrouw die een boek publiceerde, dat was in 1947. In Tunesië en Marokko werden vanaf respectievelijk 1975 en 1982 romans van vrouwen gepubliceerd. Vrouwen hadden voorheen niet het
[p. 13]
recht om ‘ik’ te zeggen, om over zichzelf te praten of voor zichzelf op te komen. Het nemen van het woord, het hebben over jezelf is dus een ware revolutie te noemen. Ze schrijven in hun veelal autobiografische romans over sociale conflicten, relatieproblemen en hun intiemste aangelegenheden. Ook hier speelt de confrontatie met twee culturen, het biculturalisme en de identiteitscrisis een grote rol. Veel werken zijn gewijd aan zelfanalyse en zijn introvert (Nina Bouraoui: La voyeuse interdite). Door middel van schrijven willen de vrouwen zich bevrijden, emanciperen en zichzelf vinden. Ze beschrijven hun innerlijke pijn en hun lijden. Vrouwen eisen hun bestaansrecht op, ook in de literaire wereld.
Malika Mokeddem Malika Mokeddem is een Algerijnse schrijfster, geboren in 1949 en grootgebracht in een bedoeïenenfamilie in de woestijn. Ze werd opgevoed door de verhalen die haar grootmoeder, een dichteres in de mondelinge traditie, haar vertelde. Deze grootmoeder was het die de opvoeding van haar kleindochter op zich nam en haar scholing stimuleerde in een tijd dat meisjes nauwelijks naar school gingen: Malika Mokeddem was het enige meisje van de klas. Ze groeide op binnen een tolerante stroming van de Islam, desalniettemin ging ze gebukt onder het gewicht van normen, waarden en tradities. Als jong meisje werd ze al rebels en droomde van vrijheid. Ze ging als enig meisje dat de school afmaakte in 1962 in Oran studeren, waar het fundamentalisme gelijktijdig met de onafhankelijkheid opkwam, en waar ze opnieuw geconfronteerd werd met het conservatieve mannenbestaan in een omgeving waar ze dat niet verwachtte. Mokeddem, neurologe, leeft sinds haar vertrek uit Algerije in 1977 in ballingsschap in Montpellier waar ze haar eigen huisartsenpraktijk heeft. Een Algerijnse vrouw die modern en Frans is geworden, maar tegelijkertijd nauw verbonden en trouw is aan haar land van herkomst. Mokeddem is een fascinerend voorbeeld van de Algerijnse literatuur in ballingschap; ze is het in Algerije heersende religieus fanatisme ontgroeid, maar tegelijkertijd verknocht aan haar geboorteland. Zo houdt ze bijvoorbeeld alle berichten uit de media betreffende Algerije nauwkeurig bij. Typerend is dat ze in het Arabisch en in het Frans droomt, zich dan weer Frans en dan weer Algerijns voelt: ‘Je suis une mélange.’ Het leven in haar nieuwe vaderland bevalt haar goed, maar haar wortels liggen overzee. Schrijven is voor haar een must: ‘Frankrijk moet weten hoe het verder is gegaan met Algerije.’ Ook schrijft ze uit solidariteit met haar landgenoten, zoals de veelbelovende Tahar Djaout die in 1993 werd vermoord omdat hij schreef. Werken die op haar naam staan zijn Les hommes qui marchent uit 1990, Le Siècle des sauterelles uit 1992, l'Interdite uit 1993 en La nuit de la lézarde, uitgekomen in 1995. Haar vierde, aangrijpende, zeer gedurfde en grotendeels autobiografische roman Des rêves et des assassins uit 1995 gaat over Algerije en is een schreeuw om vrijheid. Op heldere en krachtige wijze wordt het verhaal van Kenza verteld. Deze jonge wilskrachtige studente levert een zwaar gevecht om te overleven in een land waar na de onafhankelijkheid de verhoudingen tussen mannen en vrouwen onveranderd zijn gebleven, waar intelligentie een misdaad is en waar intellectuelen en buitenlanders worden vermoord. Ze beschrijft op indringende wijze hoe het regime zelfs binnen gezinnen achterdocht zaait, en hoe groot de vrouwenhaat is die overal woedt; zelfs de kleine jongens krijgen het met de paplepel ingegeven, door hun (angstige) moeder notabene, en maken haar op straat uit voor hoer. Kenza is een banneling, eerst in haar eigen land, en later in Frankrijk. Geboren in Montpellier gedurende een verblijf van haar ouders tijdens het jaar van de onafhankelijkheid keert ze met haar moeder terug naar Oran en worden ze geconfronteerd met de nieuwe vrouw van haar vader. Haar moeder vertrekt alleen, het is onmogelijk haar dochter mee te krijgen, en Kenza ziet haar, ondanks verwoedde pogingen van haar moeder haar terug te krijgen, nooit meer terug. Ze groeit liefdeloos en vol angst op in het grote gezin van haar luidruchtige en terroriserende vader. Haar enige momenten van geluk zijn de zomers die ze in de woestijn doorbrengt bij haar vriendje Alilou. Als de dreiging van het oprukkende fundamentalisme te groot wordt en ze letterlijk in doodsangst verkeert, vertrekt ze naar Montpellier om op zoek te gaan naar de sporen die haar moeder daar heeft achtergelaten. De zoektocht naar haar moeder in haar studententijd staat voor het op zoek gaan naar zichzelf en naar haar eigen identiteit. Als banneling in Frankrijk richt Kenza haar hoop op de vermenging van culturen, waar het karakter van haar nieuwe vriend Slim voor staat: hij is gelukkig met zijn dubbele afkomst. Vanuit Frankrijk zet Kenza haar strijd voor vrijheid in haar geboorteland voort. Des rêves et des assassins is, zoals de titel het al aangeeft, een protest tegen het recente geweld en de onderdrukking van de vrouw in Algerije: de vrouw als derde laag in de rij van verdrukten. Ondanks alle pijn en wanhoop spreekt uit dit verhaal zowel de liefde en passie en de sterke band met het land van herkomst als een flinke dosis hoop en vechtlust. Dit alles maakt het lijden des
[p. 14]
te schrijnender. Mokeddem heeft in dit verhaal willen laten zien dat volgens haar de toekomst van Algerije in de handen van de vrouwen en hun scholing ligt; alleen door bevrijding en opleiding kan de pijn van Kenza's ballingschap worden ingelost. Het land van herkomst: de schrijfster koestert er heel dubbele gevoelens voor. Enerzijds voelt ze een diepe verbondenheid met de schoonheid en de inwoners van Algerije. Anderzijds ervaart ze een diep gewortelde haat en wrok tegen het fundamentalisme, de terreur en de verdrukking die het haar onmogelijk maken om er te kunnen leven.
Geraadpleegde en aanbevolen literatuur Azouz Begag, Le gone du Chaâba. Paris: Editions du Seuil (Points. Virgule; V39), 1986. Azouz Begag, Béni ou le paradis privé, Paris: Editions du Seuil (Points. Virgule; V 69), 1989. Aïcha Benaïssa & Sophie Ponchelet, Née en France, histoire d'une jeune beure. Paris: Payot/Presses Pocket nr. 3, 1990. Sakina Boukhedenna, Journal. Nationalité immigré(e). Paris: l'Harmattan, 1987. Charles Bonn, Anthologie de la littérature algérienne, Paris: Le Livre de Poche, Librairie Générale Française, 1990. Mehdi Charef, Le thé au harem d'Archi Ahmed, Paris: Mercure de France, 1988. Marc Chavannes, ‘Wie blijft de verzetsheld, gesprek met de Frans-Algerijnse schrijfster Malika Mokeddem’ In: NRC Handelsblad, CS Literair, 7 januari 1994. Jean Déjeux, La littérature maghrébine d'expression française. Paris: Que sais-je, Presses universitaires de France, 1992. Koos Hawinkels (red.), Een kijk op de wereld, intercultureel leesonderwijs. Den Haag: NBLC Uitgeverij; Leuven: Davidsfonds/Infodok, 1995. Leïla Houari, Zeïda de nulle part. Paris: L'Harmattan, 1985. Leïla Houari, Quand tu verras la mer. Paris: L'Harmattan, 1988. Malika Mokeddem, Des rêves et des assassins, Paris: Grasset, 1995. Hocine Touabti, L'Amour quand-même. Paris: Belfond, 1981. Malika Wagner, Terminus Nord. Paris: Actes Sud, Presses Pocket, 1992.

https://www.dbnl.org/tekst/_tsj001200101_01/_tsj001200101_01_0005.php

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Azouz Begag

  
Azouz Begag (Lyon, 5 februari 1957) is een Frans schrijver, politicus en economisch en sociologisch onderzoeker aan het CNRS. Van 2 juni 2005 tot 5 april 2007 was hij de staatssecretaris voor Gelijke Kansen tijdens het kabinet van Dominique de Villepin (UMP). Begag trad af om François Bayrou (MoDem) te steunen tijdens zijn campagne voor de presidentsverkiezingen van 2007. Azouz Begag heeft ongeveer 20 literaire boeken voor volwassenen en kinderen geschreven. Verder was hij ook de scriptschrijver van de Franse film Camping à la ferme, waar hij zijn visie op het multiculturalisme in de hedendaagse Franse maatschappij laat zien. Het bekendste literaire werk van Begag is de autobiografische roman Le Gone du Chaâba, die in 1986 bij uitgeverij Editions du Seuil werd gepubliceerd en in 1997 onder dezelfde titel werd verfilmd.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Azouz_Begag

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------


31 oktober 2005

Politie slaags met Parijse jongeren

In de Franse voorstad Clichy-sous-Bois, ten noordoosten van Parijs, zijn gisteravond voor de vierde achtereenvolgende nacht gevechten uitgebroken tussen jongeren en politie. De politie verrichtte elf aanhoudingen, nadat in eerdere nachten 22 jongeren waren gearresteerd. Tientallen auto's zijn in de vier nachten uitgebrand.

De rellen ontstonden donderdagnacht, nadat twee jongens (15 en 17 jaar) om het leven waren gekomen door electrocutie in een transformatorhuis. Zij waren op de vlucht voor de politie, die bezig was met een identiteitscontrole in de wijk. Clichy-sous-Bois is een van de armste steden rond Parijs, met veel immigranten in precaire omstandigheden.
De rellen voeden het debat over de moeizame relatie tussen autoriteiten en jongeren in de voorsteden. Zaterdag liepen naar schatting 350 inwoners van Clichy mee in een stille mars tegen stigmatisering van jongeren. De kritiek richt zich vooral op minister van Binnenlandse Zaken Nicolas Sarkozy. Vrijdag noemde hij de slachtoffers in Clichy ,,inbrekers op de vlucht''. Later trok hij die kwalificatie in. Politie-autoriteiten hebben inmiddels verklaard dat de jongens niet verdacht waren of werden achtervolgd. Volgens inwoners van Clichy werden de jongens het transformatorhuis ingedreven door angst, nadat ze op agenten stuitten na een partijtje voetbal.
Gisteren beloofde minister Sarkozy in een tv-interview ,,nultolerantie voor geweld in de steden, net als voor criminaliteit in het algemeen''. Vorige week sprak hij in een andere Parijse voorstad, Argenteuil, van ,,gespuis'' waarvan hij de overige inwoners zal ,,bevrijden''. Minister Azouz Begag (Gelijke Kansen) veroordeelde deze termen gisteren, zonder Sarkozy bij naam te noemen. Volgens opiniepeilingen vergroten ferme uitspraken over veiligheid de populariteit van Sarkozy, die in 2007 tot Frans president gekozen wil worden.

https://www.nrc.nl/nieuws/2005/10/31/politie-slaags-met-parijse-jongeren-11036038-a672939 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Vastgeklonken tussen het beton

Franse romans en verhalen maken haarscherp duidelijk hoe moeilijk het leven in de voorsteden is.

• Margot Dijkgraaf
11 november 2005
Leestijd 2 minuten

In literatuur over de banlieues, of het nu die van Parijs of die van andere buitenwijken van grote Franse steden betreft, worden alle elementen die aan de basis staan van de huidige geweldsuitbarstingen benoemd, verbeeld en becommentarieerd. Discriminatie, uitsluiting, macabere huisvesting, problemen op school, onvrede, werkeloosheid, verveling, terugverlangen naar het dorp van herkomst – dat zijn de thema's in deze literatuur. Je hoeft geen socioloog te zijn om de link te leggen met de huidige onlusten. Het beeld dat opdoemt is dat van ware getto's, synoniem met misdaad en geweld, roofovervallen en straatterreur. Een banlieusard is per definitie een loser.
Een van de eerste en nog steeds een van de sterkste romans die er over de banlieues verschenen is, is Le gone du chaâba uit 1986, de debuutroman van Azouz Begag, tegenwoordig minister voor de Bevordering van Gelijke Kansen en een van de eersten die fel reageerden op de `zero tolerance'-uitspraken van zijn collega op Binnenlandse Zaken, Nicolas Sarkozy. Discriminatie en uitsluiting zijn de kernproblemen, betoogde hij – en die moeten worden aangepakt.
Begag kan het weten: hij is niet alleen, als zoon van Algerijnse ouders, opgegroeid in de banlieues van Lyon, hij heeft ook als econoom en socioloog onderzoek verricht naar de problematiek en schrijft bovendien al ruim twintig jaar romans waarin de positie van de kansarme, uit Noord-Afrika afkomstige, in de buitenwijken wonende Fransman met realiteitszin en een flinke dosis humor wordt beschreven. Zijn autobiografische debuutroman gaat over een Algerijnse familie die de misère in eigen land ontvlucht, eerst een golfplaten onderkomen bouwt en later terecht komt in de flats in de buitenwijken van Lyon. Op iedere pagina illustreert Begag de diepgewortelde vooroordelen en het wederzijdse onbegrip tussen Fransen en hun van origine Arabische medebewoners.

De Frans-Senegalese schrijfster Marie Ndiaye belicht op vaak absurdistische wijze het vreugdeloze leven in grijze Franse buitenwijken en betonnen winkelcentra. Haar personages nemen, als reactie op hun achterstelling en uitsluiting, hun toevlucht tot het occulte en het fantastische: de verbeelding redt hen van schrikbarende eenzaamheid. De Frans-Spaanse auteur Lydie Salvayre, in het dagelijks leven psychiater in de Parijse banlieue, situeerde er verscheidene van haar romans. Ook zij vond alleen in het hilarische en het absurde woorden voor de dramatische toestanden die zij er observeerde. In één van haar boeken maken verwende toeristen, die uit zijn op een charitatieve kick, een toeristisch tripje langs Europa's sloppenwijken en genieten zij met volle teugen van de uitgebrande auto's die zij er aantreffen. Michel Houellebecq liet in Platform zijn bereisde, kapitaalkrachtige hoofdpersonen een exclusief restaurant bezoeken in een niet nader genoemde banlieue, maar deed dat niet niet zonder te suggereren dat bij iedere slok grand cru iemand vlak in de buurt op een gewelddadige manier werd beroofd.
Ook in de romans van de van oorsprong Afrikaanse schrijfsters Calixthe Beyala en, recenter, Fatou Diome, knokken immigranten om een plek in de Franse samenleving. Ze worstelen met ontheemding en nostalgie, voelen zich een eeuwige buitenstaander, terwijl ze 's morgens vroeg kantoren dweilen en 's avonds gebogen zitten over hun studieboeken. De van oorsprong Senegalese Fatou Diome, opgevoed door een analfabete grootmoeder, is inmiddels gepromoveerd, werkzaam aan de universiteit van Straatsburg en presentator van een televisieprogramma. Haar alter ego verhaalt hoe zij in Senegal een sprookjeshuwelijk sloot met een jonge Fransman die een paar maanden in het land werkte, met hem naar Straatsburg vertrok en vervolgens werd weggepest door haar schoonfamilie: een zwarte vrouw in de familie, zwarte kleinkinderen in het verschiet – onacceptabel.
Oud worden in de banlieues is helemaal een schrikbeeld. In haar meest recente roman, Het verloren woord, laat Assia Djebar haar hoofdpersoon, die overigens een goede baan heeft, met vervroegd pensioen gaan omdat hij het niet langer uithoudt in de kille omgeving waarin hij leeft en terugverlangt naar de kashba waar hij is opgegroeid. En wie herinnert zich niet het schokkende boek van de inmiddels overleden Samira Bellil, Ontsnapt uit de hel, waarin zij, bij wijze van therapie, verslag doet van de verkrachtingen waarvan zij het slachtoffer was in de Parijse banlieue waar ze woonde.
Daar verandert zelfs een redelijk optimistisch boek als Morgen kifkif van de jonge Frans-Algerijnse schrijfster Faïza Guène niets aan. Zij schreef een boek over de cité waarin zij opgroeit, even buiten Parijs, maar zonder opsomming van gewelddadigheden en zonder de inktzwarte uitzichtloosheid waar de literatuur over de banlieue ons toe nu toe van doordrong. De meisjes worden niet geslagen, uitgescholden of verkracht, ze vinden een stageplaats en weten te ontsnappen aan de controle van hun oudere broers.
Opvallend is dat in het werk van al deze schrijvers over de banlieues nauwelijks een religieus element is te ontdekken. Er doemt een beeld uit op van een generatie die niet geaccepteerd wordt, die er niet in slaagt de sociale ladder te beklimmen, die hopeloos vastzit. Het zijn verhalen, kortom, over losers die weigeren nog langer losers te zijn.
Het werk van Azouz Begag verschijnt bij Le Seuil; dat van Marie Ndiaye verschijnt in vertaling bij De Geus evenals dat van Lydie Salvayre en Assia Djebar; Michel Houellebecq bij De Arbeiderspers, Faïza Guène bij Sijthoff, Fatou Diome bij Sirene en Samira Bellil bij Arena.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 11 november 2005

https://www.nrc.nl/nieuws/2005/11/11/vastgeklonken-tussen-het-beton-11041167-a532394

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Couscous als een schot hagel

Voor Franse schrijvers van Noord-Afrikaanse afkomst is geen eer meer te behalen met treurige thema's als het armoedige leven in de buitenwijken van de grote steden. Grotere, universelere onderwerpen als ballingschap, weemoed, nostalgie en maatschappelijk engagement staan nu op het programma.

• Margot Dijkgraaf
22 augustus 2003

`Banlieues' – een Frans woord met een negatievere bijklank is inmiddels nauwelijks denkbaar. De `banlieues', de buitenwijken van een grote stad, zijn getto's waar een verstandig mens zich niet vertoont: het is in de volksmond, maar ook in de media, synoniem met misdaad en geweld, met roofovervallen en uitschot van de samenleving, met straatterreur en – impliciet – met agressieve jongeren, wier ouders of grootouders veelal uit Noord-Afrika naar Frankrijk zijn geëmigreerd. Wie kent niet de krantenberichten over met messen bedreigde leraren, over brandstichting, verkrachting en op veldslagen uitgelopen knokpartijen?

In Platform liet Michel Houellebecq er zijn bereisde, kapitaalkrachtige hoofdpersonen een exclusief restaurant bezoeken, niet zonder te suggereren dat bij iedere slok grand cru wel iemand vlak in de buurt op een gewelddadige manier werd beroofd – als het tenminste niet erger was. Schrijfster Lydie Salvayre situeerde verscheidene van haar romans in de banlieues van Parijs: in één ervan krijgt een door waanbeelden bevangen vrouw het stevig aan de stok met een deurwaarder die haar waardeloze bezittingen in beslag komt nemen, in een andere maken verwende toeristen die op een charitatieve kick uit zijn een reis langs Europa's sloppenwijken.

De banlieue was tot voor kort een prominent thema in de Franstalige, door Algerijnse en Marokkaanse auteurs geschreven literatuur. Niet vreemd: de eerste generaties immigranten uit Noord-Afrika vestigden zich veelal in de buitenwijken van de grote steden. Daar ontstond een intens gemeenschapsleven, daar kwamen allerhande talenten tot bloei. Ook literaire. Daar ook ontstonden de eerste incidenten, daar liep het als eerste uit de hand.

Onlangs nog verscheen daarover het schokkende boek van Samira Belil, Dans l'enfer des tournantes, waarin de jonge vrouw, bij wijze van therapie, verslag doet van de verkrachtingen waarvan zij in haar banlieue het slachtoffer van was geworden en van de hel waarin zij daarna terechtkwam. Schaamte, stilte, onmacht – tot een andere reactie bleek haar directe omgeving niet in staat. Belil schrijft over het circuit van hulpverleners waarin ze belandde, over de sensatie die haar verhaal in de media veroorzaakte, over vrouwengroepen die met haar aan de haal gingen – het is het relaas van een geknakt leven dat langzaam weer iets van veerkracht krijgt.

Het zijn dit soort in de openbaarheid uitgemeten drama's die zout strooien in de toch al zo schrijnende wond die in Frankrijk Algerije heet. President Chirac mag dan onlangs een historisch bezoek aan zijn Algerijnse collega hebben gebracht, het gewelddadige koloniale verleden is nog allesbehalve vergeven en vergeten. Frankrijk doet nu pogingen om ook met de minder glorieuze kanten van deze geschiedenis in het reine te komen. Ook doet Frankrijk zijn best om de culturele banden te versterken. Daarom werd op initiatief van de Franse en Algerijnse regeringen het jaar 2003 uitgeroepen tot het jaar van Djazaïr, l'Algérie. Door middel van honderden exposities, concerten, symposia, toneelstukken en andere culturele bijeenkomsten in het hele land worden de culturele en intellectuele relaties uitgediept. De Salon du Livre in Parijs had dit voorjaar een flink stuk van zijn oppervlakte ingeruimd voor Algerijnse literatuur en de jaarlijkse literaire najaarsmanifestatie, Les belles étrangères, heeft als thema Algerije.

In de jaren tachtig was de situatie heel anders. Men leefde nog in de nadagen van de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd en de nieuw aangekomen Algerijnen in Frankrijk waren doorgaans tweederangs burgers. Het wederzijds wantrouwen en de aversie heersten. Deze moeizame relatie was nauwelijks onderwerp van openbare discussie. Met het literaire imago van de banlieues was het toen ook heel anders gesteld. Men sprak van een `culture des banlieues', van een `culture beure', benamingen die weliswaar vooral werden gebruikt om een ethnische bevolkingsgroep – die van de Maghreb, Noord-Afrika – aan te duiden, maar die literair en cultureel gezien (nog) niets depreciërends of dubieus' hadden. De term, gelanceerd door nakomelingen van de eerste generatie immigranten uit Marokko en Algerije, ontstond uit het `verlan' van het woord `arabe' (verlan is een soort argot waarbij woorden van achter naar voren worden uitgesproken).

Toen in 1981 Radio Beur de lucht in ging, schepten jongeren uit de Maghreb er zelfs een eer in zichzelf `beur' te noemen: ze legden daarmee de nadruk op hun eigenheid, op hun specifieke Noord-Afrikaanse afkomst. De `littérature beure' beschreef nauwkeurig en waarheidsgetrouw het leven van immigranten uit de Maghreb in die jaren: dat van gastarbeiders, ingehuurd voor het zware of vuile werk. De hoofdpersonen leken op de werkelijke helden die voor hen model hadden gestaan.
Eén van de eerste succesvolle `romans beurs' was Le gone du chaâba uit 1986, de debuutroman van de in Frankrijk uit Algerijnse ouders geboren Azouz Begag. De achterflap vermeldt trots dat de auteur, geboren in een sloppenwijk buiten Lyon, het tot doctor in de economie heeft geschopt – `een parcours dat gerust geslaagd genoemd mag worden'. Hij heeft inmiddels ruim twintig titels op zijn naam staan. Le gone du chaâba (gone betekent jongen in het argot van Lyon en chaâba verwijst naar het Arabisch voor dorp) is een vrolijk boek. Het is het autobiografische verhaal van een oorspronkelijk uit Algerije afkomstige jongen die met zijn familie de Algerijnse misère is ontvlucht en in Frankrijk een nieuw bestaan opbouwt: eerst in een uit golfplaten opgetrokken hutje in de sloppenwijken, later in de flats van de Lyonese banlieues. De mannen werken in de bouw of in een fabriek, de vrouwen houden het huishouden draaiende en maken de hele dag ruzie, de kinderen schooieren na schooltijd rond op de afvalstortplaats of verdienen wat bij op de markt in Lyon.
Het lijkt erop dat het Algerijnse dorpsleven integraal is overgeplaatst naar de Franse sloppenwijken: de besnijdenis is er nog steeds een groots evenement, er wordt ritueel geslacht en de hiërarchie tussen de families is er net als aan de andere zijde van de Méditerranée. Maar er is één wezenlijk verschil: de jeugd heeft een toekomst. De zoon van de analfabete metselaar leert lezen en schrijven en wordt de beste van de klas: hij zal het beter hebben dan zijn vader. Le gone du chaâba is een bildungsroman, waarin de jongen een eigen identiteit probeert te ontwikkelen – ingeklemd tussen die van zijn ouders en die van de maatschappij waarin hij terecht is gekomen. Natuurlijk doemen de eerste problemen met de Franse overheid al op: de visa, de werkvergunningen, een inval van de politie – Begag is geen idealist, ook niet in zijn debuut. De wederzijdse vooroordelen tussen Arabieren en Fransen schemeren op iedere bladzijde door: niet voor niets krijgt zijn hoofdpersoon een `pied noir' als leraar (een noodgedwongen, na de onafhankelijkheid uit Algerije teruggekeerde Fransman), waarmee alle elementen voor etnische en culturele spanning aanwezig zijn. Toch behoudt het boek een ijzeren optimistische toon.

Inmiddels is er geen schrijver uit de Maghreb meer die de term `beur' zal bezigen of die in ernst zal spreken van een `littérature des banlieues': het zijn besmette woorden geworden, die nu worden opgevat als eufemismen voor de problemen rond immigratie en integratie.

Voor welke thematiek, voor welke literaire vorm kiezen de Maghreb-auteurs in hun recente werk? En hoe komen de banlieues er vanaf?

Het is zeker dat zij zich losweken uit de problematiek van de banlieues. Vroeger hield een Maghreb-auteur zich bezig met pragmatische problemen van het leven van toen en daar: `vers uit Noord-Afrika' en hoe nu verder? Nu emanciperen zij zich en nemen universeler thema's bij de kop. Wie wil er nog met dat soort `ouderwetse' literaire ellende geassocieerd worden? Met de banlieue, hoe exotisch ook, is geen eer meer te behalen. Ballingschap, het leven tusssen culturen, botsingen tussen religies, weemoed en nostalgie, maatschappelijk engagement en autobiografie – dat zijn de literaire thema's waar zij zich op werpen.

In zijn meest recente roman, Gare du Nord, laat Abdelkader Djemaï, die in eerdere romans fel uit de hoek kon komen, drie gepensioneerde ex-gastarbeiders aan het woord die vijftig jaar lang maandelijks hun salaris naar hun familie in Algerije hebben gestuurd. Inmiddels zitten ze in een bejaardentehuis in Parijs, `Foyer de l'Espérance', waar melancholie koning is. Weemoedig memoreren ze de films die ze ooit zagen, de vrouwen die ze op afstand beminden, de eerste Franse chansons die ze hoorden, de smaak van couscous met warme melk uit hun jeugd – hun hele leven `geschreven met de inkt van hun zweet' passeert de revue. Maar ook de aanslagen van de FLN (Front pour la Libération Nationale). En ook de nacht van 17 oktober 1961, waarin bij gewelddadige raciale rellen tientallen immigranten in de Seine werden gesmeten en verdronken.

Toch is Djemaïs toon er één van zachte melancholie, van weemoed van het ouder worden, zonder bitterheid of agressie. Het Gare du Nord, kruispunt bij uitstek van reizigers, van lotgenoten, waar omhelsd en afscheid genomen wordt, trekt hen onweerstaanbaar aan: hoe graag zouden ze een roman schrijven over het leven van hen die er aankwamen om er te blijven, over hun vrienden, over henzelf, zodat er tenminste iets zou overblijven van die korte, intense periode die zij vertegenwoordigen in het collectieve geheugen van beide landen. Djemaïs boek is te mager om die ambitie te verwezenlijken, maar de intentie is daar, de wens geformuleerd.

Tijdens de afgelopen Maghreb des Livres, een grote literaire manifestatie over Maghreb-literatuur in Parijs, werd Le porteur de cartable van Akli Tadjer bekroond met de Prix Beur FM Méditerranée. Het boek is van het kaliber van Le gone du Chaâba: vrolijk, goed geschreven, met veel dialogen en verrassende ontwikkelingen. De tassendrager uit de titel is een tienjarige slimmerik die een Algerijnse Pietje Bell zou zijn geworden als hij niet opgroeide in 1962, in de banlieue van Parijs – in de jaren van de onafhankelijkheidsstrijd. In de schooltas (cartable) van Omar zitten niet alleen zijn schoolboeken, maar ook de bijdragen van de slager, de kapper en de kruidenier aan de oorlogskas van de FLN, de Algerijnse bevrijdingsbeweging, die de jongen iedere week afdraagt aan het hoofd van de lokale cel van strijders, die bij hem thuis vergadert. Wie niet betaalt wordt onder druk gezet, wie gezien wordt in `verkeerd' (Frans) gezelschap geëxcommunieerd door de hele Algerijnse gemeenschap.

Extremisme is Tadjer vreemd; hij lijkt, net als Begag, een verhuld educatief doel te hebben met zijn schrijven, een pleidooi te houden voor het gezond verstand, voor begrip en overleg, voor een politiek van enerzijds en anderzijds. Zijn jonge, in Parijs geboren, strijdlustige Algerijn Omar raakt bevriend met een zojuist uit Algerije gerepatrieerde, eveneens tienjarige `pied noir', Raphaël, die Fransman is maar in Algerije geboren en die niets liever wil dan naar `zijn' land terugkeren. Wiens land is dat nu eigenlijk, Algerije? Wie is er nu eigenlijk Fransman, wie Algerijn? Haarfijn doet Tadjer die dubbelzinnigheden uit de doeken, de twee zijden van de ballingschap, de rivaliteit en de onverzoenlijkheid. Waanzin, dood en gevangenschap komen samen in een heftig, bijna idealistisch einde.

Begag, Tadjer en Djemaï plaatsen zich met hun romans in een klassieke literaire traditie van verhalen vertellen, onderhouden en tussen de bedrijven door de lezer een beetje opvoeden. Ze spelen met de Franse taal, kruiden haar met wat Arabisch en kneden de culturen die ze onder handen hebben tot een aangename mix. Hun personages komen aan in de goot, kruipen de sociale ladder op, verhuizen naar de flats in de banlieues en soms nog wat verder naar het centrum. Ze verwerven zich een plaats in de Franse samenleving. Voor hen is de banlieue vaak maar een fase geweest, een etappe van hun ballingschap. Hoe meer naar het stadscentrum, hoe dichterbij de périférique, des te geslaagder is hun leven, des te beter hebben ze geboerd.

Van een heel andere literaire orde is het vierde boek van de humorist en essayist Fellag, Comment réussir un bon petit couscous. Zijn essay heeft meer weg van het cynisme en de hilarische toon van een stand-up comedian dan van een oproep tot rationeel denken. Couscous, schrijft hij, is tegenwoordig niet alleen gewild in de banlieues, maar is het meest populaire gerecht van heel Frankrijk geworden. Dus is het moment daar om de Frans-Fransen in te wijden in de typologie van de couscous en meer in het algemeen in de rituelen en begrippen van de Maghreb. Weet u wel dat mektoub de kunst is om alles in het leven te relativeren? Dat de merguez `een uitvinding van joodse Algerijnen is die de voorouderlijke angst voor een mislukte besnijdenis symboliseert'? Hilarisch is zijn dialoog tussen een Arabische vrouw en haar westerse echtgenoot, die op bezoek zijn bij haar familie in Algerije: zij conformeert zich onmiddellijk aan de Arabische zeden, wordt ingetogen en onderworpen. De man herkent zijn vrouw niet meer terug, heeft maling aan haar vreemde gedrag, het verhullende taalgebruik, aan de siësta en aan het familiegefluister.

Onder Fellags humor en ironie schuilt een felle woede die telkens opduikt. Over het Algerijnse regime: `De leiders van dit land die zoveel haast hadden om de macht te grijpen dat ze geen tijd hadden om eerst naar school te gaan, eten couscous à la chevrotine (alsof het een schot hagel is), geserveerd met kanonnenvlees dat vers gehouden wordt in de kelders van de stad totdat het goed verstorven is.' Over de economie: `De boeren, over het algemeen toch goed in het verbouwen van graan, werden in socialistische fabrieken tewerkgesteld om uit kapitalistische landen geïmporteerd graan te malen.' Over westerse toeristen in het land: `In het begin waren er nog enkele organisaties die rondreizen organiseerden, maar steeds verdwaalde de helft van de groep in de woestijn, anderen doken in de mystiek of werden gek, ze huwden schapen en bleven.'

Fellag analyseert, neemt stelling, ironiseert en bekritiseert en dat is niet vreemd in een land waar het schrijven niet vrijblijvend is, maar waar het engagement zo prominent in de literatuur aanwezig is.
Natuurlijk zijn er ook schrijvers die hun afkomst op geen enkele wijze willen laten meespelen in hun werk, auteurs die zich van het banlieue-vocabulaire emanciperen, zich aan die beperkende retoriek wensen te onttrekken. Zij wensen puur op hun schrijverschap en de literaire kwaliteit daarvan te worden afgerekend. Daar gaat het tenslotte om. Bij de jongere generatie vindt men geen kinderjaren in de banlieues meer, geen langzame stijging op de sociale ladder en geen genadeloze kritiek op land van herkomst of van aankomst. ,,Ik ben schrijver, niet alleen `beur de banlieue'', zei Azouz Begag al jaren geleden in een interview. ,,Ik wil bestaan om wat ik doe, niet alleen maar om wie ik ben.' Wie zo spreekt is de magische grens van de périphérique overgestoken: die heeft de banlieues ver achter zich gelaten en zich een plaats verworven in het centrum.

De jongere generatie laat zien dat ze daar stevig verankerd is. In de recent verschenen prachtige autobiografische bespiegelingen van de 33-jarige Marokkaanse schrijver Rachid O., de roman Ce qui reste, bijvoorbeeld, gaat het om een Marokkaanse hoofdpersoon die worstelt met zijn schrijverschap in wording en met zijn homoseksualiteit. Geen flat in de banlieues, maar een verblijf als uitgezonden Franstalige schrijver naar de Villa Médicis in Rome, geen gewelddadige vader die bang is het gezag over zijn losbandige zoon kwijt te raken, maar een rustige, zwijgende vader die meer begrijpt dan hij eigenlijk zou willen.

Een andere veelbelovende auteur, de debutant Tarek Issaoui, vermeldt op de achterflap van zijn recente roman J'ai alleen dat hij 29 jaar is. Hij is al zo ver verwijderd van zijn Algerijnse afkomst dat hij die bewust niet vermeldt. Hij beschrijft in een krachtige, zakelijke staccatostijl een milieu dat het grootste contrast vormt met de oudere generatie: de New Yorkse beurswereld, de handel van het grote geld. Zijn optiehandelaren wanen zich de meesters van het kapitaal, de heersers van de wereld en beschikken over overeenkomstige ego's. Met verbazing overzien ze de financiële ruïne die volgt op de aanslag van 11 september, waardoor ze weer worden gereduceerd tot eenvoudige arbeiders op de beursvloer.

Politiek, culturele botsingen, homoseksualiteit en 11 september. Dat zijn de nieuwe thema's van Maghreb-auteurs. De banlieue als literair thema heeft voorgoed afgedaan. Die is alleen nog voor losers.

Abdelkader Djemaï: Gare du Nord. Seuil, 91 blz. €18,–
Fellag: Comment réussir un bon petit couscous. J.L. Lattès, 89 blz. €8,– Tarek Issaoui: J'ai.
Stock, 247 blz. €20,30
Rachid O.: Ce qui reste.
Gallimard, 119 blz. €15,88
Akli Tadjer: Le porteur de cartable. J.C.Lattès, 256 blz. €18,– (Pocket Edition, €8,–)
https://www.nrc.nl/nieuws/2003/08/22/couscous-als-een-schot-hagel-7651057-a1171994

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Shantytown Kid

Written by Azouz Begag (ed. Alec G. Hargreaves; trans. Naima Wolf and Alec G. Hargreaves)
Review by Adelaida Lower

 

What a delightful little book this is. Azouz Begag, the author, is a novelist, researcher, and, recently, the minister for equal opportunities in Chirac’s cabinet. The son of illiterate immigrants from Algeria, Begag knows what is like to be Arab, poor, and part of a despised minority. Shantytown Kid is the English translation of the autobiographical account of his experiences that Begag wrote in French in the 1980s (Le gone du Chaâba). It narrates his early adolescence and his transition from contentment to academic excellence. It is a comic, heartwarming coming-of-age story.
The odds are against young Azouz. Le Chaâba, the shantytown where he lives, is a dismal collection of wooden shacks with communal toilets haunted by djnouns, evil spirits. The main attraction is the arrival of garbage trucks with “treasures” the kids fight over, risking “embankment disease”—probably tetanus. But Azouz wants more out of life. Obstinate and hard-working, he rises above cultural differences, suffering both the shunning of his Arab friends and the marginalization of the society at large. He struggles, at times ashamed of his origins, of his “frizzy hair.” What does it mean being an Arab and a Muslim in France? His answers make Shantytown Kid light, witty, and full of amusing twists. The translation, we are told, takes pains to reflect the linguistic mix of the original, which must be an absolute riot. In English, the text skips along, intermingling Algerian Arabic, Lyonnais slang, and the phonetic rendition of the heavily accented language of the immigrants. The narrative shifts from one vocabulary to the other, alternating linguistic registers, reflecting the kaleidoscopic world around Azouz. Until the last page, the story keeps the reader totally engaged, and, most of the time, smiling. Thank you, translators.
 https://historicalnovelsociety.org/reviews/shantytown-kid/

----------------------------------------------------------------------------------------------------

https://www.researchgate.net/publication/329704166_An_In-Between_Identity_Azouz_Begag_in_Shantytown_Kid

------------------------------------------------------------------------------------------------------

Yvonne Mekaoui-Jansen Als klein kind tussen twee culturen Franstalige literatuur van de tweede generatie in Frankrijk wonende Algerijnen In Tsjip 3/4 van december 1993 hebben we kennis gemaakt met de Franstalige literatuur van de tweede generatie Algerijnen, de ‘beurs’. Jongeren van Algerijnse afkomst en geboren in Frankrijk zijn in de pen geklommen om de harde realiteit en hun ervaringen met het leven tussen twee culturen op papier te zetten. In hun romans schreeuwen ze om aandacht en begrip, en uiten bovenal hun wens een respectabele plaats te verwerven in de Franse samenleving. Als rode draad door deze autobiografische literatuur loopt het zoeken naar een identiteit. Voor de meeste auteurs resulteert deze zoektocht in een persoonlijke verrijking door de acceptatie van hun dubbele afkomst. Ze ontdekken dat Frankrijk uiteindelijk toch hun land is, en vinden een nieuwe bi-culturele identiteit. Omdat deze boeken zowel wat betreft de actuele thematiek als wat betreft de moeilijkheidsgraad van het Frans zeer geschikt zijn voor het Nederlandse interculturele literatuuronderwijs in het Frans, (of in het Nederlands als het boek is vertaald), wil ik een tweede artikel aan dit onderwerp wijden. In het vorige artikel ‘Wij horen hier even goed thuis als zij!’ werden een tweetal boeken besproken die over de pubertijd gingen. Hier zagen we hoe Madjid (uit Le Thé au harem d'Archi Ahmed) in de marginaliteit belandde omdat hij geen oplossing vond voor zijn identiteitscrisis. Brahim daarintegen (uit Le sourire de Brahim) bleek vol levenslust te zitten en actief te zoeken naar een uitweg: hij vond dan ook een nieuwe identiteit. Wellicht is het interessant om wat verder terug te gaan in de tijd en te bekijken waar de confrontatie met twee culturen precies begint, en hoe de identiteitscrisis precies ontstaat.	Over dit hoofdstuk/artikel auteurs Yvonne Mekaoui-Jansen landen over Frankrijk over Algerije
Twee boeken over de kindertijd Le gone du Chaâba van Azouz Begag is een autobiografische roman. Het is in de ik-persoon geschreven en gaat over de kindertijd van Azouz, een jochie (‘gone’ in het argot van Lyon) geboren in de Chaâba, een sloppenwijk net buiten Lyon. Hij woont daar met zijn ouders, zijn grote broer Moustaf en zijn drie zussen. De Chaâba is een gesloten en beschermd wereldje waar iedereen elkaar kent. De Arabische families leven er nog volgens hun eigen tradities en praten een gearabiseerd Frans. Op school is Azouz is een goede leerling. Hij is er van overtuigd dat hij best eerste van de klas kan worden, en het lukt hem snel om tweede te worden. Maar helaas heeft elke medaille zijn keerzijde: de kleine Azouz wordt afgewezen door zijn Arabische vrienden die hem voor verrader uitmaken. Ook de Franse kinderen willen niets van hem weten: hij blijft tenslotte een Algerijn. Op een dag beweert hij zelfs Joods te zijn in de hoop dat zijn Franse klasgenootjes hem zullen accepteren. Toch weerhoudt dit alles Azouz er niet van
[p. 53]
om steeds weer te proberen zich zo goed mogelijk aan te passen aan de Franse cultuur. Hij begint zich te schamen voor de Arabische jurk van zijn moeder en voor het analfabetisme van zijn vader. Ondanks deze problemen op school vermaakt hij zich heel goed in zijn woonomgeving en voelt zich daar echt thuis. Azouz en zijn vriendjes gaan vaak thee drinken bij Louise, een Française, en met z'n allen gaan ze op jacht naar bruikbare dingen bij het grof vuil. Op een gegeven moment, als de veiligheid en de reputatie van de buurt op het spel staan, organiseert Louise in samenwerking met de hele wijk een ‘hoerenjacht’. Een belangrijke gebeurtenis is de verhuizing van oom Saïd en tante Zidouma die uit de Chaâba vertrekken om in een luxe moderne flat te gaan wonen. Kort daarop verhuist de familie van Azouz ook, en zo wordt zijn droom gerealiseerd. De overgang naar het leven in een moderne flat brengt een breuk teweeg in deze patriarchale familie en werpt een schaduw over het succes van Azouz op school. Op zijn nieuwe school, waar hij wordt geconfronteerd met racisme onder de leraren, lukt het hem niet meer om tweede van de klas te worden. Gelukkig sluit hij vriendschap met zijn leraar Frans, een Fransman uit Algerije (pied-noir), en beetje bij beetje bouwt hij zijn verloren identiteit weer op. Azouz ziet nu in dat hij echt niet hoeft te kiezen tussen de Franse cultuur of die van zijn ouders. Nu hij er gewoon voor uitkomt Algerijn te zijn lukt het hem ook weer om goede resultaten te behalen op school. De moeder van Azouz begint zich te emanciperen en zijn vader zou erg graag terug willen naar zijn geboorteland. Azouz wordt een briljante leerling en droomt ervan ééns President van de Algerijnse Republiek te worden. Dit boeiende en erg onderhoudende verhaal over een Algerijns jongetje, hoewel vaak confronterend en bitter, is tegelijk ook vrolijk, vol levenslust en humor. Het geeft een erg goed voorbeeld van een geslaagde integratie. In 1987 heeft de auteur de Prix Sorcières' gewonnen voor dit boek.   Het volgende boek dat over de kindertijd gaat, is Georgette! van Farida Belghoul, eveneens een autobiografische roman. De ik-persoon is een naamloos meisje van zeven jaar dat in Frankrijk woont met haar ouders. Het verhaal speelt zich af op school en thuis, waar men nog steeds volgens de Algerijnse tradities leeft. De lezer wordt eerst naar het ene, dan weer naar het andere wereldje meegevoerd. Het kleine meisje observeert alles, fantaseert en heeft overal een eigen mening over. Ze maakt zo het leven van haar ouders en dat van de juffrouw soms ondraaglijk. We zijn hier getuige van een algemene geestelijke verwarring die veroorzaakt wordt door identiteitsverlies. Het meisje zoekt hopeloos naar een nieuwe identiteit. Zo verklaart ze op een dag aan haar enige vriendin Mireille dat ze Indiaanse is, om zo tenminste nog iemand te zijn. Het meisje is niet geïnteresseerd in de lessen, ze haalt streken uit en heeft slechte cijfers. Op een gegeven moment begint ze na schooltijd rond te dwalen door de straten en spijbelt ze. Door de slechte communicatie met haar ouders drijft ze hen tot wanhoop, en voelt ze dat ze niet meer bij hen hoort. Als ze op een dag thuiskomt uit school en laat zien dat ze haar naam op kan schrijven en vervolgens ‘Georgette’ opschrijft, een echte Franse naam, is het
[p. 54]
helemaal mis en is de verwarring totaal. Haar vader voelt zich compleet vernederd: ‘J'croyais pas ça d' ma fille. J'croyais elle est intelligente comme son père. J'croyais elle est fière. Et r'garde moi ça: elle s'appelle Georgette. J'croyais pas ça de ma fille’ (p. 147) Door gebrek aan identiteit wordt het meisje meegesleurd in een vlucht naar zelfvernietiging. Ze wil niet meer leven en verkiest de dood. Op een dag loopt ze expres door het rode stoplicht: ‘La roue de la voiture est sur mon ventre.’ De dood geeft haar uiteindelijk haar vrijheid. De kwaliteit van deze roman is vooral te danken aan het feit dat het verhaal zich buiten het realiteitsprincipe bevindt op het beslissende moment wanneer de marginaliteit zich aankondigt. We hebben hier niet te maken met een afstandelijke visie op de kindertijd maar met de echte schrijf- en denkstijl van een kind. De vertelster neemt haar lezers mee in een universum waar fictie, fantasie en werkelijkheid elkaar afwisselen. Beide auteurs laten ons in deze boeken zien wat een ontzettend belangrijke rol de kindertijd speelt in het leven van een individu: de persoonlijkheid en de identiteit van een kind worden namelijk dan al gevormd. Hier begint dan ook, voor het merendeel van de immigrantenkinderen, het psychologische drama dat een stempel zal drukken op hun hele leven: het gevoel inwendig verdeeld te zijn tussen twee culturen. De thema's woonomgeving, school en ouders spelen in deze levensfase een grote rol.
Het leven in een ‘betonnen blokken wijk’ Azouz is geboren en opgegroeid in de Chaâba, destijds een echte sloppenwijk net buiten Lyon, waar bijna alleen Arabische immigranten woonden. Het meisje in Georgette! woont in de Parijse banlieue, die gekenmerkt wordt door grote grauwe betonnen flatgebouwen met veel te kleine appartementen, en waar weinig groen en speelruimte is. Deze haast onmenselijke omgeving in de buitenwijken van de grote steden confronteert de kinderen al snel met hun tweede afkomst, en geeft hen het gevoel niet echt ‘welkom’ te zijn in Frankrijk. De sombere naargeestige sfeer van deze wijken heeft veel invloed op de psychologische ontwikkeling van jonge kinderen. Daarnaast brengen ze ook nog eens de meeste vrije tijd door op straat, enerzijds omdat de appartementen te klein zijn en anderzijds omdat het een Arabische gewoonte is kinderen altijd buiten te laten spelen. Om zich te beschermen tegen bijvoorbeeld racisme vormen de kinderen al op jonge leeftijd jeugdbendes, zodat ze zich zo enigzins veilig voelen in de vijandige omgeving waar hun (Algerijnse) identiteit constant wordt bedreigd.
De school: eerste confrontatie met de Westerse cultuur Het leven in de wijken met hun Maghrebijnse sub-cultuur wordt als het ware bedreigd door de Franse cultuur. Als kinderen de leerplichtige leeftijd hebben bereikt en ze op school de Franse cultuur krijgen opgelegd, begint een constante confrontatie met twee geheel verschillende werelden: enerzijds die van de Algerijnse cultuur thuis (tot dan toe hun vertrouwde en beschermde wereldje), en anderzijds de Franse cultuur op school. Ze leren Frans lezen en
[p. 55]
schrijven en leren alles anders dan hun ouders het hen hebben voorgedaan. Het meisje dat zich uiteindelijk ‘Georgette’ noemt, weet niet meer hoe ze de kleine meid van haar geliefde vader kan blijven als haar vader haar geleerd heeft links te beginnen in een boek, en de juffrouw rechts zegt! Het meisje weet niet meer wie ze vertrouwen kan en wie gelijk heeft. Heen en weer geslingerd tussen twee totaal verschillende werelden verliest ze het enige houvast dat ze tot dan toe had: haar ouders en de Algerijnse cultuur. Dit boek toont een dramatische geschiedenis, en laat zien hoe deze confrontatie mis kan lopen. De school heeft een enorme acculturerende invloed op de kinderen. Dit geldt ook voor Azouz. Hij doet zijn uiterste best om eerste van de klas te worden, om zo net als zijn Franse klasgenootjes te zijn. Hij hoopt dat hij op die manier gewaardeerd zal worden door de Franse klasgenootjes en de leraren.: ‘A partir d'aujourd'hui terminé l'Arabe de la classe. Il faut que je traite d'égal à égal avec les Français.’ (p.62) Als hij op een dag het beste cijfer behaald van de klas wordt hij door zijn Arabische vriendjes gepest en als verrader gezien: hij verloochent volgens hen zijn eigen afkomst. Echter, zijn Franse klasgenootjes moeten ook niks van hem hebben. Azouz begrijpt niets van deze reacties en weet niet meer waar hij bij hoort. Gelukkig is hij zich ervan bewust dat hij, ondanks het feit dat hij Algerijn is, net zo goed hoge cijfers kan halen als de andere, Franse, kinderen.
Moeilijkheden op school De meeste kinderen uit deze boeken behalen slechte schoolresultaten. Ze hebben te maken met racisme van de leraren, wat hen enorm demotiveert. Thuis in de veel te kleine appartementen waar ze geen eigen kamer hebben kunnen ze nooit rustig huiswerk maken. Ook worden ze niet of nauwelijks gestimuleerd en geholpen door hun ouders die zelf vaak analfabeet zijn en niets begrijpen van het hele schoolsysteem. Zo heeft Azouz, een jongen die wel gemotiveerd is om te leren en die bewezen heeft tweede van de klas te kunnen zijn, op zijn nieuwe school te maken met racisme van de leraren. Hij wordt daar zeventiende van de klas, en weet dat Madame Valard, zijn nieuwe juf, zo wil voorkomen dat een Arabier goede cijfers behaald. De slechte schoolresultaten zijn voor de ouders van deze kinderen vaak een enorme teleurstelling. Zij hebben zelf nooit naar school kunnen gaan en hebben hierdoor altijd slecht betaald monotoon werk moeten doen om te overleven. Ze hopen dat hun kinderen door het volgen van een goede opleiding later niet hetzelfde hoeven mee te maken. Zo verbiedt de vader van Azouz hem om in het weekend op de markt te gaan werken om wat zakgeld te verdienen: ‘Je préfère que vous travailliez à l'école. Moi, je vais à l'usine pour vous, je me crèverai s'il le faut, mais je ne veux pas que vous soyez ce que je suis, un pauvre travailleur.’ (p.22) De vader van ‘Georgette’ zegt haar, terwijl hij zonder het te kunnen lezen het slechte rapport van zijn dochter ondertekent: ‘J'te souhaite pas tu passes c'que
[p. 56]
j'ai passé, moi. J'en ai constaté des choses imaginables. Imaginables et incroyables...’ (p.33) Deze kinderen, geboren in Frankrijk, komen op hun leerplichtige leeftijd voor het eerst in aanraking met integratieproblemen: ze worden niet geaccepteerd zoals ze zijn. Het drama van de bi-culturaliteit en -identiteit ontstaat op het moment dat het kind wordt geconfronteerd met twee culturen. Het enige contact dat ze tot dan toe hadden was dat met hun ouders. In de loop van de kindertijd, als de kinderen eenmaal naar school gaan, zal het beeld dat ze van hun ouders hebben ook erg veranderen.
De rol van de ouders Alle zekerheden die deze kinderen op zeer jonge leeftijd hadden bij hun ouders zullen langzamerhand gaan afbrokkelen, naarmate ze zich meer thuisvoelen in het Franse systeem. De autoriteit van de geliefde en gevreesde vader in deze patriarchale families zal steeds meer verminderen. Waarom zouden ze hun analfabete vader met weinig sociaal aanzien nog gehoorzamen? Ze beginnen zich zelfs voor hem te schamen. De vader van ‘Georgette’ voelt zich bedreigd door de Franse juffrouw van zijn dochter en probeert zijn gezag te handhaven; ‘Mais j'te l'ai déjà dit: écoute-la mais faut jamais la croire.’ (p.129) Uiteindelijk, als zijn dochter hem vol trots wil laten zien dat ze haar naam kan schrijven (de naam is heel belangrijk voor Arabieren, want die staat voor je afkomst waar je trots op moet zijn) schrijft ze ‘Georgette’ op. Dit is een harde klap voor haar vader. Ze heeft een Franse naam aangenomen en bewijst niet meer te weten waar ze vandaan komt. Langzamerhand gaat de vader zich vernederd voelen, omdat hij het respect zijn kinderen verliest. Op een gegeven moment hebben we zowel te maken met een grote generatiekloof als met een cultuurkloof tussen kinderen en hun ouders. Deze dagelijkse confrontatie met twee geheel verschillende verwachtings- en leefpatronen heeft verstrekkende gevolgen voor de familieband. De kinderen proberen zich aan te passen aan de Franse leefgewoontes en zetten zich af tegen die van hun ouders. Soms schamen ze zich zelfs voor hen, ondanks de enorme liefde die ze altijd voor hen zullen koesteren. Een heel duidelijk voorbeeld hiervan vinden we in Le gone du Chaâba. Azouz schaamt zich tegenover zijn Franse klasgenootjes voor zijn moeder die hem wil verrassen door hem uit school te halen: ‘Le binouar tombant jusqu'aux chevilles, les cheveux cachés dans un foulard vert, le tatouage du front encore plus apparent qu'à l'accoutumée.[...] Je lui parle avec mes yeux, mes mains, mon corps entier pour la supplier de s'en aller, de se mettre ailleurs.[...] Puis, au fur et à mésure que j'accentue mon mouvement de colère, son sourire disparaît de ses lèvres, son bras s'abaisse, son corps se fige.’ (p.190,191) Azouz kan niet anders handelen, ondanks de pijn en het verdriet die het hem doet zijn moeder zo te vernederen. Het is duidelijk dat deze kinderen van immigranten geen evenwichtige en gelukkige kindertijd doormaken. Ze maken een slechte start. Constant geconfronteerd met twee culturen, en daarin slecht begeleid, is hun psychische ontwikkeling verstoord en voelen ze zich innerlijk verscheurd. Dat leidt in vele
[p. 57]
gevallen al in de kindertijd, en zeker in de pubertijd, tot een identiteitscrisis. De twee genoemde boeken laten dat heel goed zien.
De schrijfstijl Binnen deze literatuur vallen beide behandelde boeken op door hun originele schrijfstijl. We zien hier dat zowel Farida Belghoul als Azouz Begag, in tegenstelling tot de andere schrijvers (cf. mijn artikel in Tsjip 3/4), wél gewerkt hebben aan hun taalgebruik en stijl en op zoek waren naar een zekere esthetiek. Ze wilden op deze manier de thematiek zo goed mogelijk tot hun recht doen komen. Hierin zijn ze beiden zeer goed geslaagd. Het taalgebruik van Farida Belghoul in Georgette! is erg expressief. Het verhaal van het kleine meisje is een monoloog. Dit toont de eenzaamheid aan waarin ze leeft, en waarin ze met niemand anders dan zichzelf kan praten. Hierdoor wordt ook verklaard waarom ze in deze wereld niet kan leven. Farida Belghoul vindt een nieuwe stijl uit die de geestelijke verwarring waar de jonge hoofdpersoon zich in bevindt helemaal uitdrukt. De roman bevindt zich buiten het realiteitsprincipe, in de wereld zoals hij door de ogen van het meisje gezien wordt. De korte, afgehakte zinnen en het snelle ritme drukken zelfs geweld uit: ‘La maîtresse est tout près. Elle me sourit, je tends mon bras. Elle lève la règle en l'air, je la retire. Je suis moins courageuse que Mireille. Surtout, ça me dégoute qu'une maîtresse qui se méfie de moi me frappe. Elle reste souriante et calme, elle essaye une seconde fois...Paf! C'est un coup sec et violent. Elle est très efficace quand on ne bouge pas. Derrière ses dents, je vois le bout de sa langue.’ (p.11) Het gaat duidelijk om een persoonlijkheid die op zoek is en zich niet geaccepteerd voelt. Van het ene onderwerp wordt er naar het volgende overgesprongen; er heerst onrust. De zinsflarden zijn vaak onsamenhangend en de bijna stenografische stijl laat ons zien hoe snel de verschillende beelden zich in het hoofd van het meisje opvolgen, alsof er constant gerend wordt door de zinnen en het meisje steeds hijgt en bijna stikt. Dat doet ze ook echt op het eind van het verhaal, waar dat gevoel van geweld ook weer terug komt: ‘Je saigne sur la rue. J'ai joué ma chance:manque de pot. J'étouffe au fond d'un encrier.’ (p.163) Ze pleegt op gewelddadige manier zelfmoord, in de hoop zo haar vrijheid te vinden. De schrijfstijl geeft erg goed het verlies van identiteit en de naamloosheid weer (de naam van het meisje is nooit genoemd in het boek). De vader van het meisje die nooit de tijd heeft gehad de taal correct te leren, praat slecht Frans. Hij slikt letters in, kan andere niet uitspreken: hij praat een echt ‘gastarbeiders Frans’. Dit taalgebruik komt veel voor in de dialogen in de boeken uit deze literatuur.   Zoals het geval is in meerdere boeken, gebruikt Azouz Begag in Le gone du Chaâba Arabisch-Berberse leenwoorden. Kleine kinderen mengen nogal eens zo'n woord door het Frans. Zo zeggen ze ‘Yemma’ of ‘Emma’ wat ‘mama’ betekent, en zeggen ‘zide’ (nog meer) of hebben het over ‘djnouns’ (duivels) en
[p. 58]
eten ‘Chorba’ (soep). Als ze eenmaal naar school gaan verliezen ze de Arabische taal snel. De ouders spreken in de dialogen vaak een mengelmoesje van Arabisch en Frans. Hun woordgebruik is beperkt en de uitspraak is incorrect, immers in het Arabisch bestaan een aantal klanken helemaal niet. Begag geeft dit taaltje fonetisch erg goed weer. Het werkt erg humoristisch, wat ook het doel is van de schrijver. Aldus de vader van Azouz: ‘Ayant constaté que les enfants se tenaient à une distance suffisante pour ne pas entendre ses propos, Bouzid donne son accord à la Gaouria. -Tan a rizou, Louisa. Fou li fire digage di là, zi zalouprix. Li bitaines zi ba bou bour li zafras!’ (p.50) (Tu as raison Louisa. Faut faire dégager de là cette saloperie. Les putains, c'est pas bon pour les enfants!) We hebben dus aan de ene kant te maken met het gebruik van echte Arabische (Berberse) woorden, en aan de andere kant met op zijn Arabisch uitgesproken Franse woorden. Begag geeft achterin zijn roman een Guide de la phraséologie bouzidienne (Bouzid is de vader van Azouz). Hier vinden we de vertaling van onder andere Arabische woorden en van Franse woorden uitgesproken met Arabische klanken, zoals: ‘li zbour’ (de sport), ‘boulicia’ (police) en ‘tilifizou’ (télévision). In het Petit dictionnaire des mots azouziens staat de uitleg van woorden uit het argot van Lyon, gebruikt door Azouz zelf. Het taalgebruik is verder erg begrijpelijk, de stijl is levendig en speels en de verbale expressie verrijkt het verhaal.   In mijn artikel in de vorige Tsjip heb ik al aangegeven dat mij deze literatuur ‘beur’ geschikt lijkt voor het interculturele literatuuronderwijs op de Nederlandse scholen. Zowel de Nederlandse schooljeugd als kinderen van buitenlandse afkomst, en dan met name Marrokanen en Turken, zullen zich goed kunnen inleven in deze romans. Ze zijn bovendien in eenvoudig en begrijpelijk Frans geschreven. Een bijzonder leuke manier om Franse literatuur te lezen en om meer inzicht te krijgen in de problemen van veel immigrantenkinderen.   Yvonne Mekaoui-Jansen is lid van de werkgroep Intercultureel Literatuuronderwijs van de SPL. Adres: Gaussstraat 14, 6533 LE Nijmegen, 080-500668.
Bibliografie Romans over de kindertijd Begag, A., Le gone du Chaâba, Paris, Seuil coll. ‘Virgule’, 1986 Begag, A., Béni ou le paradis privé, Paris, Seuil, Points-Virgule, 1989 Belghoul, F., Georgette!, Paris, Barrault, 1986 Imache, T., Une fille sans histoire, Paris, Calman-Lévy, 1989 Lachmet, D., Le Cow-Boy, Paris, Belfond, 1983

https://www.dbnl.org/tekst/_tsj001199401_01/_tsj001199401_01_0013.php

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------